Menningarframlag streymisveitna til að efla íslenska menningu og íslenska tungu

Umsögn um frumvarp um menningarframlag streymisveitna (svonefndan streymisveitnaskatt) Ég vil sérstaklega vekja athygli á þeirri undanþágu sem veitt er Ríkisútvarpinu (RÚV) frá greiðslu hins svokallaða menningarframlags. Að mínu mati er þessi undanþága vafasöm með tilliti til jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og kann jafnvel að fela í sér brot á lögum. 1. Brot á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar (65. gr.) Samkvæmt 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 skulu „allir vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til stöðu eða eigna.“ Þessi regla gildir jafnt gagnvart einstaklingum og lögaðilum, og felur í sér að löggjafinn má ekki mismuna aðilum í sambærilegri stöðu nema það sé málefnalega réttlætt, hlutlægt og í samræmi við meðalhóf. Í þessu frumvarpi eru allar streymisveitur, innlendar sem erlendar, skyldaðar til að greiða 5 % af áskriftartekjum í menningarframlag — nema RÚV, sem er í beinni samkeppni við aðra aðila á markaði, og selur einnig streymisþjónustu (t.d. RÚV Play+ o.fl.). Þar sem RÚV veitir þjónustu sem að hluta til er sambærileg við starfsemi einkarekinna streymisveitna, er erfitt að sjá að málefnaleg rök réttlæti fulla undanþágu hans frá gjaldskyldu. Undanþágan getur þannig falið í sér ólögmæta mismunun milli samkeppnisaðila á markaði. 2. Ómálefnaleg mismunun og samkeppnisröskun Rök ráðuneytisins fyrir undanþágunni virðast einkum þau að RÚV hafi þegar lögbundnar skyldur til að fjárfesta í innlendu efni. Þó er það ekki nægjanlegt sjónarmið í sjálfu sér til að réttlæta undanþágu, þar sem aðrar innlendar streymisveitur, s.s. Sýn (Stöð 2 +) og Síminn (Sjónvarp Símans Premium), fjárfesta einnig verulega í innlendu efni og sinna þjóðmenningarlegu hlutverki. Engin hlutlæg ástæða er fyrir því að gera slíkan greinarmun á milli aðila í samkeppni. Undanþágan skapar því markaðslegan mismun og getur brotið gegn meginreglum samkeppnisréttar, þar sem hún veitir einum markaðsaðila — í eigu ríkisins — forréttindi sem ekki standa öðrum til boða. 3. Árekstur við jafnræðis- og meðalhófsreglur stjórnsýsluréttar Þegar löggjafinn veitir undanþágur frá almennri lagaskyldu þarf það að byggjast á skýrum, málefnalegum og nauðsynlegum rökum. Í þessu tilviki virðist undanþágan byggð á almennum tilvísunum í lög um Ríkisútvarpið, án þess að metið sé sérstaklega hvort þær skyldur RÚV sem þegar eru til staðar jafngildi eða fari fram úr 5 % framlagi sem aðrir aðilar greiða. Engin greinargerð fylgir sem sýnir slíkt jafngildi, né heldur að undanþágan sé nauðsynleg til að ná markmiði laganna um að efla íslenska menningu. Því skortir bæði meðalhóf og rökstudda réttlætingu, sem eru grundvallarskilyrði stjórnsýslu og löggjafar. 4. Niðurstaða Með vísan til framangreinds tel ég að undanþága RÚV, eins og hún er sett fram í frumvarpinu, geti verið andstæð 65. gr. stjórnarskrárinnar, meðalhófsreglu stjórnsýslulaga og grundvallarreglum um jafna samkeppni. Ef ætlunin er að viðhalda undanþágu fyrir RÚV þarf hún að byggjast á skýrum og afmörkuðum lagarökum, með nákvæmri útfærslu um hvernig núverandi skyldur RÚV séu sambærilegar eða hærri en menningarframlagið sem öðrum ber að greiða. 5. Tillaga Lagt er til að ákvæðið um undanþágu RÚV verði: annaðhvort fellt brott, eða endurorðað þannig að undanþága gildi aðeins að því marki sem RÚV sýnir fram á að lögbundnar fjárfestingar þess í innlendu efni jafngildi eða fari fram úr 5 % menningarframlagi.

Umsögn FLH um frumvarp um menningarframlag streymisveitna. Ágæta menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti, Félag leikskálda og handritshöfunda (FLH) styður vitaskuld markmið frumvarps til laga um menningarframlag streymisveitna, þ.e. að efla íslenska menningu og tungu og tekur undir með systursamtökum sínum í þessu efni. FLH fagnar væntanlegri innleiðingu 5% menningarframlags af tekjum streymisveitna af sölu áskrifta á Íslandi, enda um hóflegt framlag að ræða, sem þó getur haft raunveruleg áhrif sé það rétt nýtt. Við höfum hins vegar áhyggjur af því hvernig tryggt verður að þessir fjármunir skili sér raunverulega til eflingar íslenskrar kvikmynda- og - ekki síður - sjónvarpsþáttagerðar og nýtist þar með í alvöru til að efla vöxt og viðgang þeirrar greinar sem mestan snertiflöt hefur við almenning og þar með mest áhrif þegar kemur að því að láta íslenskt samfélag, menningu og tungu skipta fólk máli. Í frumvarpinu segir að innlent efni í skilningi laganna séu nýjar kvikmyndir, sjónvarpsefni og heimildamyndir sem hafi íslenska menningarlega skírskotun eða þar sem meirihluti talmáls sé á íslensku og að minnsta kosti helmingur framleiðslu- eða upptökukostnaðar falli til á Íslandi. Þessi skilgreining tryggir hins vegar ekki að íslenskir kvikmyndahöfundar, handritshöfundar og leikstjórar komi að sköpun efnisins. Afleiðingin gæti orðið sú, líkt og aðrir hafa bent á, að streymisveitur fjárfesti í framleiðslu á þáttum sem teknir eru upp hér á landi, á íslensku, en byggjast á erlendri fyrirmynd og þarfnast hvorki frumsamins handrits né skapandi aðkomu íslenskra höfunda — til dæmis þættir á borð við Love Island eða Biggest Loser. Slík framleiðsla myndi samkvæmt núverandi skilgreiningu teljast sem fjárfesting í „íslensku efni”, án þess að stuðla að neinni raunverulegri eflingu íslenskrar menningar eða frásagnarhefðar. Íslensk kvikmyndagerð byggist á því að fólk fái tækifæri til að skrifa og leikstýra frumsömdu efni. Það sem stendur greininni helst fyrir þrifum í dag er skortur á fjármagni til þróunar og framleiðslu á slíkum verkefnum, og því er lykilatriði að tryggja að þetta nýja fjármagn, þótt lítið sé, fari beint í það verkefni. FLH leggur því til að skilgreining á „innlendu efni“ verði breytt þannig að þar komi skýrt fram að aðkoma íslenskra kvikmyndahöfunda, handritshöfunda og leikstjóra, sé forsenda þess að verkefni teljist innlent. Slík breyting væri í fullu samræmi við markmið frumvarpsins um að efla íslenska menningu. Fh. stjórnar FLH, Sveinbjörn I. Baldvinsson, formaður