Vísinda- og nýsköpunarráð

Eftirfarandi er umsögn Samtaka frumkvöðla og hugvitsfólks um frumvarp að lögum um Vísinda- og nýsköpunarráð. Vísað er til umsagnar SFH frá 30.08.2020 um skýrslu sem liggur til grundvallar þessu frumvarpi. Þar gerði SFH alvarlegar athugasemdir við alla málsmeðferðina, einkum hina augljósu sniðgöngu á hagsmunasamtökum frumkvöðla og hugvitsfólks í öllum aðdraganda þessa frumvarps. SFH eru, ásamt KVENN, einu hagsmunasamtök einstaklinga sem eru að reyna að hasla sér völl með nýsköpunarverkefni, í samræmi við ákall stjórnvalda og með hagsmuni samfélagsins að leiðarljósi. Samtökin starfa á grundvelli sjálfboðastarfs og hafa á félagaskrá fleiri en 300 félaga. Þrátt fyrir þetta, og þrátt fyrir hástemmdar yfirlýsingar ráðamanna um mikilvægi starfa hugvitsfólks, hefur SFH og KVENN markvisst verið haldið utan allrar ákvarðanatöku og aðkomu að málefnum nýsköpunar. Gríðarlegum upphæðum af almannafé er varið á hverju ári til nýsköpunarmála. Hefur stórum hagsmunaaðilum tekist að skapa sér góða aðstöðu til stjórnunar og tryggja að þeir einir sitji að ákvarðanatöku. Samtök hugvitsmanna hafa ítrekað gert athugasemdir til stjórnvalda, bæði ráðherra og Alþingi, vegna augljósrar sniðgöngu á samtökunum við skipun í Vísinda- og tækniráð; sem og í aðrar stefnumarkandi nefndir og ráð á sviði nýsköpunar. Sumir þingmenn hafa tekið undir þessar athugasemdir og talið það stjórnkerfinu til vansa að ekki heyrist raddir þeirra sem eru að hefja nýsköpun og vita gleggst um annmarka nýsköpunarumhverfisins á frumstigum. Forsætisráðherra er meðal þeirra sem fengið hafa skýrslur og athugasemdir SFH, og því veldur það sérstökum vonbrigðum að sjá þetta meingallaða lagafrumvarp lagt fram í hans nafni. Með þessu frumvarpi óbreyttu er fyrirhugað að sniðganga hugvitsmenn og samtök þeirra enn frekar en verið hefur. Hér er lagður til sérkennilegur valdaturn, þar sem í efsta laginu er nefnd fáeinna ráðherra. Í næsta lagi er „vel skipað“ ráð 9 manna „með yfirgripsmikla þekkingu og reynslu á sviði vísinda, tækni og nýsköpunar“. Til að tryggja að „vel“ sé skipað í ráðið er tilnefnt í það af þriðja lagi turnsins; þriggja manna nefnd háskólafólks, Samtaka iðnaðarins og fulltrúa ráðherra. Allir þessir aðilar hafa á einn eða annan hátt staðið að sniðgöngu SFH og KVENN, eins og nærtæk dæmi sanna. Því benda allar líkur til þess að við skipan í hið nýja „vísinda- og nýsköpunarráð“ muni verða gengið framhjá samtökum frumkvöðla og hugvitsfólks, líkt og verið hefur um hið eldra vt-ráð. Samkvæmt frumvarpinu stendur ekki til að hlusta á raddir hugvitsfólks fremur en endranær. Það fólk fær engu ráðið um sitt starfssvið. Því er ekki tryggð aðkoma að þessum valdaturni Samtaka iðnaðarins og háskólanna. Í þessu efni er nauðsynlegt að minna á nýlega skýrslu Transparency International; alþjóðlegrar nefndar sem fylgist með spillingu í stjórnkerfum ríkja heims. Samkvæmt skýrslunni hefur spilling aukist á Íslandi, og ástandið hér er langtum verra en á hinum Norðurlöndunum. Ráðamenn lýstu því yfir við útkomu skýrslunnar að nauðsynlegt væri að sporna við spillingu eftir fremsta megni, og að stjórnarathafnir myndu miða að því. Eins og áður sagði renna gríðarlegir fjármunir af almannafé gegnum stjórnkerfi nýsköpunar. Við þær aðstæður er þörfin mest til að vera á verði. Þar þurfa stjórnvöld því að vanda einkar vel til verka; tryggja gegnsæi og tryggja víðtæka aðkomu allra sem máli skipta, ekki síst opinna og frjálsra félagasamtaka sem vinna á grunni sjálfboðastarfs. Með þessum orðum er ekkert fullyrt um spillingu í íslensku nýsköpunarumhverfi. Hinsvegar vekur það ugg þegar valdi í mótun meginstefnu nýsköpunar og þar með farvegum fjármagns er þjappað þannig saman að það er í raun komið í hendur þeirra þriggja aðila sem sitja í tilnefningarnefnd, eins og lagt er til í frumvarpinu. Lýðræðislegum samtökum frumkvöðlanna sjálfra er haldið frá þeirri nefnd og engar ráðstafanir gerðar til að tryggja þeim aðkomu að setu í vísinda- og nýsköpunarráði. Samtök frumkvöðla og hugvitsfólks gera kröfu til þess að lagafrumvarpinu verði breytt á þann hátt að tryggð verði seta frumkvöðla og hugvitsfólks í því ráði sem fæst við stefnumótun í málefnum nýsköpunar. SFH og KVENN reka umfangsmikið tengslanet og fjölbreytt starf meðal hugvitsfólks og frumkvöðla á fyrstu stigum nýsköpunar. Engum er betur kunnugt um hina fjölmörgu galla sem hindra nýsköpun á frumstigum og verða til þess að framlag hugvitsmanna nýtist ekki til verðmætasköpunar. Samtökin eru aðilar að alþjóðasamtökum á sínu sviði og eru nú að byggja upp net norrænna hugvitsfélaga. Þau hafa því hin alþjóðlegu tengsl sem stjórnvöld kalla eftir. SFH vænta þess að þetta frumvarp verði ekki lagt fram fyrr en bætt hefur verið úr ofangreindum ágöllum, og munu leita leiða til að koma í veg fyrir samþykkt þess í óbreyttu formi. Valdimar Össurarson, formaður Samtaka frumkvöðla og hugvitsmanna

Umsögn Háskóla Íslands um: Frumvarp til laga um Vísinda- og nýsköpunarráð 19. mars 2021 Óskað er eftir umsögn um frumvarp til laga um Vísinda- og nýsköpunarráð sem ætlað er að koma í stað laga um Vísinda- og tækniráð frá árinu 2003. Eins og fram kemur í umsókn Háskóla Íslands um tillögu verkefnishóps um breytingar á lagaumhverfi Vísinda- og tækniráðs er heildarendurskoðun laganna orðin tímabær. Margt er jákvætt sem fram kemur í frumvarpinu. Háskóli Íslands telur til dæmis mjög jákvætt að markmið frumvarpsins sé að styrkja langtímastefnumótun í vísinda- og nýsköpunarmálum, að efla sjálfstæða gagnagreiningu og eftirfylgni og að auka samstarf og samhæfingu ráðuneyta. Einnig er jákvætt að stefnt skuli að einfaldara fyrirkomulagi og betri upplýsingagjöf til nefndarfólks. Háskóli Íslands fagnaði tillögum verkefnishópsins um einfaldara fyrirkomulag markáætlana, m.a. í því skyni að auðveldara yrði að bregðast hratt við aðsteðjandi vanda með nýjum markáætlunum. Þær tillögur er ekki að finna í frumvarpinu. Brýnt er að fylgjast vel með því hvort nýtt fyrirkomulag leysi þann vanda sem bent var á og laut einkum að of litlum sveigjanleika við framkvæmd markáætlana. Í tillögum verkefnishópsins kom fram að setja skyldi á fót skrifstofu vísinda- og nýsköpunarmála. Það er miður að sú tillaga hafi ekki ratað í frumvarpið, en í greinargerðinni kemur fram að gert sé ráð fyrir sérstakri einingu innan ráðuneytisins með sérfræðingum á sviði greiningar, mats og úttekta á sviði vísinda, nýsköpunar og tækni. Slík eining mun væntanlega þjóna hlutverki áðurnefndrar skrifstofu. Í frumvarpinu er lögð áhersla á að rjúfa þau beinu tengsl sem nú eru á milli annars vegar ráðherra og hins vegar stjórnenda og sérfræðinga úr háskóla- og vísindaumhverfinu og atvinnulífi. Fyrirhugað er að ná þessu fram með lögfestingu sérstakrar ráðherranefndar um vísindi og nýsköpun, þar sem eingöngu sitja ráðherrar, og með skipan níu manna ráðgefandi Vísinda- og nýsköpunarráðs sem hittir ráðherranefndina einungis einu sinni til tvisvar á ári. Þetta nýja ráð yrði skipað fulltrúum samkvæmt tillögu sérstakrar tilnefningarnefndar á vegum forsætisráðherra. Háskólinn bendir á mikilvægi þess að gerð verði rík krafa um sérfræðiþekkingu til þeirra sem sitja í því ráði. Auk þess telur Háskóli Íslands að þessi aðskilnaður sé varhugaverður. Á það var bent í umsögn Háskólans um tillögur verkefnishópsins og er það hér með ítrekað. Með framangreindum lögum um Vísinda- og tækniráð, sem sett voru árið 2003, var markmiðið að færa stefnumótun á sviði háskóla, vísinda og nýsköpunar á efsta stig stjórnsýslunnar. Markmiðið var jafnframt að styrkja með formlegum hætti samtal stjórnvalda við háskóla- og vísindasamfélagið auk atvinnulífs. Þetta var gert að erlendri fyrirmynd en víða um heim var þróunin í þessa átt. Ekki síst vegna nýrrar þekkingar um mikilvægi menntunar, vísinda og nýsköpunar og hvernig unnt er að beita málaflokkunum til samfélagslegrar eflingar, svo sem í tengslum við efnahagslegar niðursveiflur. Sem dæmi má nefna að finnskt efnahagslíf varð fyrir afar neikvæðum áhrifum í kjölfar hruns Sovétríkjanna 1991. Finnar tókust á við það með því að þróa virkt formlegt samráð stjórnsýslunnar og vísindasamfélagsins um stefnumótun og aðgerðaáætlun til að takast á við aðsteðjandi vanda. Upprunaleg lög um Vísinda- og tækniráð byggja einmitt á fyrirmynd frá Finnlandi. Finnar hafa enn í dag svipað kerfi, enda hefur það reynst þeim vel. Núverandi tillaga sem er til umsagnar hér á landi gengur í berhögg við þessa þróun. Það er mat Háskóla Íslands að fyrirhuguð ráðherranefnd ásamt vísinda- og nýsköpunarráði verði verr í stakk búin en núverandi Vísinda- og tækniráð til að annast sannfærandi stefnumótun á sviði háskóla-, vísinda- og nýsköpunarmála. Háskólinn telur mikilvægt að ráðherrar og vísindasamfélagið, ásamt atvinnulífi, starfi áfram á sameiginlegum vettvangi til að takast á við þær samfélagslegu áskoranir sem við stöndum frammi fyrir. Það þarf að efla þetta samstarf fremur en að veikja það og ekki síður að gera það mun sýnilegra en nú er. Virkur samráðsvettvangur af þessu tagi er nauðsynlegur til að tengja ákvarðanir um eflingu háskólamenntunar, rannsókna og nýsköpunar beint við aðrar meginákvarðanir stjórnvalda um samkeppnishæfni og framtíðaruppbyggingu samfélags sem eftirsóknarvert er að búa í. Í þessu sambandi er rétt að benda á að í skýrslu starfshópsins kemur fram að algengast sé (í 68% tilvika samkvæmt úttekt OECD) að í ráðum af þessu tagi á alþjóðlegum vettvangi sitji ráðherrar, fulltrúar háskólasamfélagsins, rannsóknastofnana og atvinnulífs saman, þ.e. rétt eins og Vísinda- og tækniráð er nú skipað (bls. 53).