Vandaðir starfshættir í vísindum

Ath Eftir fer umsögn einstaklings: Umsögn 1. Það er mikilvægt og tímabært að skapa hér ramma til þess að styrkja siðfræðilega umföllun um vísindarannsóknir og heilindi líkt og tíðkast með öðrum þjóðum. Vandaðir starfshættir í rannsóknum eru forsenda fyrir öflugu samstarfi við aðrar þjóðir. Þetta hefur sýnt sig skipta miklu fyrir erlent samstarf á sviði heilbrigðisrannsókna sem eru eina sviðið í rannsóknum hér á landi þar sem fjallað er með skipulegum hætti um siðferðilegar hliðar rannsókna – þó einkum í ljósi hagsmuna þátttakenda. Má ætla að fyrirkomulagið geri íslenska vísindamenn að áhugaverðari samstarfsaðilum um leið og styrkveitendur og ritstjórnir birtingaraðila gera í vaxandi mæli kröfur um að siðanefnd hafi fjallað um rannsóknirnar. 2. Sá rammi og regluverk sem sett verður um heilindi í vísindastarfi taki mið af því sem gert er meðal annarra þjóða, ekki síst í þeim ríkjum sem samstarf er við um vísindi og rannsóknir. Séríslenskar reglur og viðmið gætu orðið til trafala í erlendu samstarfi, en öllu vísindastarfi er sammerkt að það er mikilvægt að rannsakendur leggi verk sín og niðurstöður í dóm hins alþjóðlega vísindasamfélags. 3. Í háskólatengdum rannsóknum, sem einatt eru grunnrannsóknir, þarf að tryggja gæði og heilindi. Krafan er sanngjörn: Þeir sem kosta rannsóknirnar – almenningur eða einkaaðilar – eiga heimtingu á því að farið sé vel með fjármuni sem eru til ráðstöfunar og þeim sé varið til verkefna sem eru talin mikilvæg fyrir þróun fræðanna og fyrir þá hagnýtingu sem stefnt er að. Sú framhaldsmenntun sem boðin er þarf að uppfylla ströng gæðaviðmið og kröfur, þar á meðal að góðir og viðurkenndir starfshættir séu viðhafðir í framhaldsnámi sem felur í sér rannsóknaþjálfun og hjá þeim rannsóknaaðilum sem bjóða framhaldsmenntuðum störf að námi loknu hér á landi eða erlendis. Íslenskir háskólar eru einkum í erlendri samkeppni hvað þetta varðar. 4. Í fyrirliggjandi hugmyndum er lögð áhersla á sjálfsmat rannsóknaraðila til að tryggja að heilindi séu ástunduð í vísindastarfinu. Þetta er einmitt lykilatriði. Heilindi í rannsóknum verða aldrei tryggð nema með því að áhersla sé lögð á þessi atriði í starfsemi bæði mennta- og rannsóknarstofnana, svo og hjá einkaaðilum sem stunda rannsóknir. Gæðastarfið sem vikið var að hér að ofan er óhjákvæmilegur liður í þessu. Áherslu á siðfræðilegar hliðar rannsókna þarf að efla í allri menntun sem felur í sér rannsóknaþjálfun. 5. Ekki er gert ráð fyrir því að væntanleg nefnd eigi kröfu til þess að fá í hendurnar öll gögn sem kynnu að varða umfjöllun hennar um einstök mál. Þetta er umdeilanlegt og ekki er víst að það nægi að treysta alfarið á að rannsakandi sem er til skoðunar sjái hag sínum best borgið með því að leggja öll viðeigandi gögn fyrir nefndina. Þeir sem hafa gerst sekir um refsivert athæfi munu líklega ekki leggja fram öll gögn. Þó ætla mætti að rannsakendur átti sig almennt á því að hagsmunum þeirra er best borgið með þessum hætti þá er rétt að nefndin geti gert kröfu um gögn sem að hennar mati eru nauðsynleg til þess að leiða til lykta mál sem hún fjallar um. 6. Miklu skiptir að sú umgjörð sem þessari starfsemi verður valin tryggi sjálfstæði gagnvart stjórnvöldum, háskólum, rannsóknastofnunum og öðrum opinberum eða einkaaðilum, þmt fræðafélögum og hagsmunasamtökum í fræðasamfélaginu, stjórnmálaöflum eða öðrum hagsmunaaðilum. Sjálfstæðið þarf að ná til þess verklags sem fylgt verður, til skilgreiningar á viðmiðum sem unnið verður eftir innan þess lagaramma sem nær til vísindarannsókna á öllum fræðasviðum. Sjálfstæðið nær einnig til þess sem nefndin hefur úr að spila til þess að geta sinnt verkefnum sínum. Skipun í nefnd sem stofnuð yrði þarf að vera með þeim hætti að einstaklingar sem yrðu skipaðir geta ekki verið fulltrúar hagsmunaaðila. Það þarf að vera lögbundið að hvorki það stjórnvald sem þessi starfsemi verður látin heyra undir né tilnefningaraðilar, hafi neitt boðvald um efnislegar ákvarðanir sem teknar verða. Um stjórnsýsluleg málefni verði farið að stjórnsýslulögum. 7. Rétt er að halda því til haga að nefnd/rammi af því tagi sem hér er um rætt leysir ekki úr þeirri þörf sem er til þess að vernda þátttakendur í öðrum rannsóknum en vísindarannsóknum á heilbrigðissviði. Það eru mörg verkefni t.d. á svið félagsvísinda þar sem unnið er með viðkvæmar upplýsingar og um er að ræða virka þátttöku einstaklinga í rannsóknunum.

Eftirfarandi umsögn í fimm liðum er sendi inn fh Vísindasiðanefndar: 1. Í fyrirliggjandi frumvarpi er gert ráð fyrir því að stofnanir og háskólar, svo og einkaaðilar sem það kjósa, geti skotið málum til nefndar skv 5. gr. frumvarpsins. Mörg tilvik óheilinda og óreiðu í rannsóknum uppgötvast hins vegar fyrir tilstilli uppljóstrara (e. whistleblowers). Hvergi er vikið að því með hvaða hætti stjórnendur stofnana eða fyrirtækja fá upplýsingar um óheilindi eða óreiðu í rannsóknum á þeirra vegum. Þrátt fyrir 7. gr., lið 3 a er almennt ekki gert ráð fyrir því að nefnd skv. 5. gr. berist upplýsingar beint frá uppjóstrurum sem vilja eða verða að njóta algers trúnaðar. Uppljóstrarar eru oftar en ekki nánir samstarfsmenn þeirra sem grunaðir eru um óheilindi og eru oft í óheppilegri valdaaðstöðu gagnvart þeim sem grunsemdirnar beinast gegn. Þar getur t.d. verið um að ræða samstarfsmann sem á starf undir þeim sem liggur undir grun eða nemanda í rannsóknarnámi sem verður var óreiðu eða óheilinda í verkum samstarfsmanna. Heimild nefndarinnar til þess að geta ákveðið að trúnaður skuli gilda í tilteknum málum, sem gert er ráð fyrir í 9. gr. frumvarpsins dugir ekki til þess að veita uppljóstrurum nægilega vernd. 2. Dæmi eru um að siðanefndir í heilbrigðisrannsóknum verði varar við þætti í rannsóknarverkefnum sem heppilegt væri að vísa til nefndar um heilindi í rannsóknum. Því er lagt til að meðal þeirra leiða sem erindi geta borist til nefndar skv. 5. grein frumvarpsins verði sá möguleiki að lögbundnar siðanefndir skv. lögum nr. 44/2024 geti vísað þangað erindum til umfjöllunar. 3. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir 10-15 millj kr framlagi til rekstrarins. Það er einsýnt að vinnan við skilgreiningu viðmiða með tíðum fundum nefndarinnar verður þyngsti þáttur starfsins í upphafi ásamt kynningarstarfsemi hjá háskólum, stofnunum og fyrirtækjum, auk annarra verkefna sem upp eru talin í 6. gr. Nefndin þarf starfskrafta og aðstöðu til starfseminnar. Upphafsframlagið til nefndarinnar er of naumt til þess að hægt verði að fylgja eftir áformum löggjafans með frumvarpinu. Fram komin hugmynd um sambýli við Vísindasiðanefnd er góðra gjalda verð en ekki verður unnt að samnýta starfslið nema að mjög takmörkuðu leyti. 4. Í nefndinni sem skipa á er gert ráð fyrir að fimm einstaklingar eigi sæti. Gerðar eru miklar kröfur til þeirra sem skipaðir verða í nefndina og ljóst má vera að færni sem gerð er krafa um er hvorki almenn né útbreidd. Til þess að nefndin ráði við hlutverk sitt eru tvær leiðir: Annars vegar að fjölga nefndarmönnum til þess að breikka reynsluheim og færni þeirra sem þangað veljast eða að halda fjöldanum óbreyttum en gera þess í stað ráð fyrir því að nefndin geti í ríkari mæli sótt sér sérfræðilega aðstoð innanlands sem utan. 5. Í greinargerð með frumvarpinu er gert ráð fyrir frumkvæði menntamálaráðherra um skipan nefndarinnar. Vert er að vekja athygli á því að vísindarannsóknir á heilbrigðissviði heyra undir valdsvið heilbrigðisráðherra skv. forsetaúrskurði. Heilbrigðisrannsóknir eru einn umfangsmesti flokkur rannsókna hér á landi og því væri rétt að heilbrigðisráðherra skipaði amk einn í nefndina eða að skilgreint væri að sérþekking á sviði heilbrigðisrannsókna sé nauðsynleg hjá amk einum nefndarmanna.