Áform um lagasetningu - frumvarp til laga um Stafræna heilsu

Umsögn um áform um frumvarp til laga um Stafræna heilsu (HRN26060114) Undirrituð fagnar því að ráðuneytið hyggist setja skýran lagaramma um sameiginlega stafræna innviði heilbrigðiskerfisins. Athugasemdirnar hér að neðan miða að því að styrkja frumvarpið, einkum varðandi þátttöku sjúklinga, aðstandenda og almennings í stjórnháttum þeirrar miðlægu einingar sem áformað er að koma á fót. 1. Formlegur þátttökuvettvangur sjúklinga og almennings í stjórnháttum einingarinnar Í skjalinu eru sjúklingar og einstaklingar taldir meðal hagsmunaaðila (kafli F.1), en einungis sem þiggjendur aukins aðgengis að eigin upplýsingum. Samráðið sem þegar hefur farið fram (F.3) hefur verið við stofnanir, ráðuneyti og fyrirtæki. Niðurstaðan er sú að sá hópur sem gögnin fjalla um á enga formlega rödd í hönnun og stjórnun kerfisins. Þátttaka almennings samræmist markmiðum stjórnvalda. Heilbrigðisstefna til 2030, sem vísað er til í kafla A.1, leggur áherslu á þátttöku einstaklinga í eigin meðferð. Þá byggja velsældarvísar Íslands á könnun meðal almennings þar sem heilsa reyndist mikilvægasti þátturinn í lífsgæðum og betri samskipti við almenning eitt af forgangsmálunum. Kerfi sem vinnur viðkvæmustu persónuupplýsingar fólks byggir á trausti, og traust helst í hendur við að fólk upplifi sig sem þátttakendur fremur en viðföng. Reynsla nágrannaríkja sýnir að þetta er raunverulegt álitaefni. Danmörk stofnar sambærilega miðlæga einingu í ársbyrjun 2027, stýrða af stjórn skipaðri fulltrúum ríkis, svæða og sveitarfélaga — það er, stjórnsýslustiga fremur en notenda kerfisins. Ísland hefur hér tækifæri til að byggja borgararödd inn frá upphafi, sem er bæði ódýrara og trúverðugra en að bæta henni við eftir á. Tillaga: Að lögin kveði á um formlegan þátttökuvettvang þar sem sjúklingar, aðstandendur og fulltrúar samfélagsins hafa fasta aðkomu að stjórnháttum Stafrænnar heilsu, með áherslu á að rödd þeirra sem nýta þjónustuna mest og eiga erfiðast með að láta í sér heyra sé tryggð, þar á meðal fólk í viðkvæmri stöðu og þeim sem skortir stafræna færni. Aðkoman þarf að fela í sér raunverulegt umboð en ekki eingöngu ráðgefandi hlutverk. Álitaefnið um stofnanaform (kafli A.2) er rétti staðurinn til að festa slíka aðkomu í sessi, óháð því hvaða form verður fyrir valinu. 2. Reglubundið samráðsferli, ekki einstakur samráðsáfangi Fyrirhugað samráð (F.4) snýr að kynningu áforma og frumvarpsdraga í samráðsgátt. Það nær yfir undirbúningsstigið en ekki áframhaldandi þróun kerfisins, sem samkvæmt kafla H.1 mun eiga sér stað í áföngum yfir tvö til þrjú ár og lengur. Forgangsröðun verkefna, hönnun einstakra lausna og ákvarðanir um gagnaskipti verða teknar löngu eftir að lögin taka gildi. Tillaga: Að lögin geri ráð fyrir reglubundnu samráði við notendur og almenning yfir líftíma kerfisins, ekki aðeins við lagasetninguna. Þetta mætti tengja beint við mælikvarða um árangur (kafli H.4), þar sem ánægja notenda er þegar nefnd sem mælikvarði — en ánægju verður ekki mæld án skipulegs farvegs til að afla hennar. 3. Skýrar forsendur fyrir aðgang rannsakenda og nýsköpunaraðila að heilbrigðisgögnum Í kafla F.1 eru rannsakendur og nýsköpunaraðilar taldir meðal þeirra sem njóti aðgengis að gögnum, og í kafla B er nýsköpun sett fram sem markmið. Skjalið tekur þó ekki afstöðu til þess á hvaða forsendum einkaaðilar fá aðgang að heilbrigðisgögnum, né hvernig gætt er að því að slíkur aðgangur sé gagnkvæmur og komi samfélaginu til góða fremur en að vera einhliða nýting sameiginlegrar auðlindar. Tillaga: Að við frumvarpsgerðina verði teknar fram meginreglur um aðgang þriðja aðila að gögnum, þar sem gagnsæi, samþykki og ávinningur fyrir almenning eru útgangspunktur. Þetta tengist einnig gervigreind, sem hvergi er nefnd sérstaklega í skjalinu þrátt fyrir að þjálfun líkana á heilbrigðisgögnum sé fyrirsjáanlegur þáttur í þróun kerfisins. Rétt er að meta samhengi við löggjöf ESB um gervigreind (AI Act), enda flokkast heilbrigðistengd gervigreind oft sem áhættusöm. Að lokum Undirrituð styður markmið frumvarpsins og telur að ofangreindar athugasemdir geti styrkt það á frumstigi. Ég er reiðubúin að leggja fram nánari sjónarmið eða dæmi um útfærslu ef það gagnast við frumvarpsgerðina. Björg Pálsdóttir, CEO Training for Health Equity Network Brussel, Belgia 3. Júli 2026