Drög að frumvarpi til laga um lagareldi

Byggðarráð Skagafjarðar fagnar löngu tímabærri löggjöf um lagareldi sem ætlað er að mæta áskorunum í umhverfi greinarinnar miðað við nútímann og uppbyggingu og þróun í greininni á undanförnum árum. Ljóst er að uppbygging í lagareldi er gríðarlega mikilvægt mörgum byggðarlögum á Íslandi og einnig að fram undan eru mikil tækifæri í landeldi sem ramma þarf löggjöf utan um. Uppbygging í landbúnaði stuðlar bæði að mikilli atvinnu- og verðmætasköpun, ekki síst hjá byggðarlögum sem áður áttu á brattann að sækja, en samhliða uppbyggingu þarf að gæta að því að áhrif hennar verði ekki neikvæð á umhverfið. Jafnframt er nauðsynlegt að endurskoða tekjuskiptingu á milli ríkis og sveitarfélaga vegna greinarinnar. Brýnt er að sveitarfélög fái sína hlutdeild með beinum hætti, líkt og t.d. í Noregi, í stað þess að þurfa að sækja um úthlutun úr Fiskeldissjóði. Er því fagnað að komin sé fram tillaga um samfélagsframlag sem rennur beint til sveitarfélaga en eðlilegt væri að það framlag yrði ákveðið hlutfall af framleiðslugjaldi í stað fjárveitingar af fjárlögum hverju sinni. Byggðarráð leggur áherslu á mikilvægi þess að eftirlit og stjórnsýsla með þessari starfsemi sé virk og að leyfisveitingaferlið sé skýrt og fyrirsjáanlegt fyrir rekstraraðila. Einnig að nauðsynlegt sé að byggja upp aukið eftirlit í þeim landshlutum sem fiskeldi er umsvifamest, svo það sé sem mest í tengslum við nærsamfélagið. Mikilvægt er að ákvarðanir í þessum málum byggist á greinargóðum rannsóknum og gögnum sem taka mið af íslenskum aðstæðum.

Ég tel að frumvarpsdrögin endurspegli alvarlegan skort á framtíðarsýn í málefnum sjókvíaeldis og byggi á þeirri ranghugmynd að hægt sé að „stjórna“ framleiðsluaðferð sem hefur ítrekað sýnt að hún sé ósamrýmanleg náttúruvernd, dýravelferð og varúðarreglu. Opið sjókvíaeldi hefur valdið slysasleppingum, útbreiðslu laxalúsar, sjúkdómum og mengun með alvarlegum og oft óafturkræfum afleiðingum fyrir villta lax- og silungsstofna. Mengun frá sjókvíum flæðir óhindrað út í firði sem eru sameign allra, án þess að raunveruleg ábyrgð sé borin á kostnaðinum. Dýravelferð í opnu sjókvíaeldi er jafnframt í molum; laxadauði eykst ár frá ári og sýnir að aðstæður í opnum kerfum eru ósamrýmanlegar lágmarksviðmiðum um velferð dýra, og að samþykkja slíkt ástand til framtíðar er siðferðilega rangt. Í stað þess að horfast í augu við þessa staðreynd er með frumvarpinu verið að festa iðnaðinn í sessi með því að setja á nýtt kvótakerfi, sem tryggir úreltri framleiðsluaðferð varanlega stöðu, hamlar innleiðingu umhverfisvænni lausna og getur skapað ríkinu verulega lagalega áhættu síðar meir. Enn alvarlegra er þó að frumvarpið veikji faglegt aðhald með því að færa lykilákvarðanir frá vísindastofnunum til ráðherra og gera vernd náttúru og lífríkis að pólitísku mati fremur en vísindalegri niðurstöðu. Stjórnvöld víðs vegar um heim hafa reynt að taka opnu sjókvíaeldi föstum tökum með beittari regluverki, án árangurs - vandinn hefur hvergi verið leystur með „betri stjórnsýslu“ einni saman. Í ljósi þess er erfitt að skilja hvers vegna íslensk stjórnvöld, sem hafa staðið sig einstaklega illa í þessum málaflokki í gegnum tíðina, telji sig geta gert betur með sömu aðferðum. Og ætla stjórnvöld, þá sér í lagi Viðreisn sem fer með málaflokkinn, í alvörunni ekki að hlusta á skýran vilja þjóðarinnar og banna opið sjókvíaeldi? Óverulegir efnahagslegir hvatar eru ekki raunhæf lausn heldur óskhyggja um að ástandið batni af sjálfu sér. Eina raunhæfa leiðin áfram er að banna opið sjókvíaeldi sem framleiðsluaðferð, setja skýrt sólarlagsákvæði á iðnaðinn og, á meðan útfösun stendur yfir, beita ströngum og bindandi hvötum þar sem framleiðsla er skert tafarlaust ef illa er staðið að málum. Allt annað er áframhaldandi tilraunastarfsemi með náttúru Íslands, villta fiskistofna og traust almennings.

Ég tel að frumvarpsdrögin endurspegli alvarlegan skort á framtíðarsýn í málefnum sjókvíaeldis og byggi á þeirri ranghugmynd að hægt sé að „stjórna“ framleiðsluaðferð sem hefur ítrekað sýnt að hún sé ósamrýmanleg náttúruvernd, dýravelferð og varúðarreglu. Opið sjókvíaeldi hefur valdið slysasleppingum, útbreiðslu laxalúsar, sjúkdómum og mengun með alvarlegum og oft óafturkræfum afleiðingum fyrir villta lax- og silungsstofna. Mengun frá sjókvíum flæðir óhindrað út í firði sem eru sameign allra, án þess að raunveruleg ábyrgð sé borin á kostnaðinum. Dýravelferð í opnu sjókvíaeldi er jafnframt í molum; laxadauði eykst ár frá ári og sýnir að aðstæður í opnum kerfum eru ósamrýmanlegar lágmarksviðmiðum um velferð dýra, og að samþykkja slíkt ástand til framtíðar er siðferðilega rangt. Í stað þess að horfast í augu við þessa staðreynd er með frumvarpinu verið að festa iðnaðinn í sessi með því að setja á nýtt kvótakerfi, sem tryggir úreltri framleiðsluaðferð varanlega stöðu, hamlar innleiðingu umhverfisvænni lausna og getur skapað ríkinu verulega lagalega áhættu síðar meir. Enn alvarlegra er þó að frumvarpið veikji faglegt aðhald með því að færa lykilákvarðanir frá vísindastofnunum til ráðherra og gera vernd náttúru og lífríkis að pólitísku mati fremur en vísindalegri niðurstöðu. Stjórnvöld víðs vegar um heim hafa reynt að taka opnu sjókvíaeldi föstum tökum með beittari regluverki, án árangurs - vandinn hefur hvergi verið leystur með „betri stjórnsýslu“ einni saman. Í ljósi þess er erfitt að skilja hvers vegna íslensk stjórnvöld, sem hafa staðið sig einstaklega illa í þessum málaflokki í gegnum tíðina, telji sig geta gert betur með sömu aðferðum. Og ætla stjórnvöld, þá sér í lagi Viðreisn sem fer með málaflokkinn, í alvörunni ekki að hlusta á skýran vilja þjóðarinnar og banna opið sjókvíaeldi? Óverulegir efnahagslegir hvatar eru ekki raunhæf lausn heldur óskhyggja um að ástandið batni af sjálfu sér. Eina raunhæfa leiðin áfram er að banna opið sjókvíaeldi sem framleiðsluaðferð, setja skýrt sólarlagsákvæði á iðnaðinn og, á meðan útfösun stendur yfir, beita ströngum og bindandi hvötum þar sem framleiðsla er skert tafarlaust ef illa er staðið að málum. Allt annað er áframhaldandi tilraunastarfsemi með náttúru Íslands, villta fiskistofna og traust almennings.