Drög að frumvarpi til laga um opinberan stuðning við nýsköpun

Orðið Nýsköpunargarðar er villandi orð fyrir þá starfsemi sem þar verður og vísar að mörgu leyti til starfsemi sem mun ekki rúmast innan garðanna, miðað við faglega afmörkun hans. Nýsköpun á sér nefnilega stað í öllum greinum, en ekki einungis raunvísindum og tækni. Legg ég til að fundið verði nafn á garðana sem gefi betur til kynna afmörkun á starfsemi innan þeirra, s.s. Hátæknigarðar eða eitthvað slíkt. Almennt virðist sem það skorti sýn á það í þessum drögum að aðrar greinar en tæknigreinar geti leitt af sár nýsköpun. Hönnun, hugvísindi og þjónustugreinar hafa gefið af sér spennandi nýsköpunarsprota undanfarin ár, en oft mætt skilningsleysi í stuðningsumhverfi nýsköpunar, þar sem allt umhverfið er formað og lagað að tæknigreinum. Hönnun er að einhverju leyti mætt í stuðningsumhvefinu í gegnum Hönnunarmiðstöð og Hönnunarsjóð, en sá vettvangur tekur ekki mikið á þverfaglegum verkefnum, þar sem hönnun er hluti nýsköpunarinnar, en ekki endilega aðalatriðið. Vinna þvert á vísindasvið er uppspretta gríðarmargra fyrirtækja á sviði nýsköpunar á heimsvísu og mikilvægt að þrengja ekki að slíkum verkefnum, með því að takmarka stuðning við tæknilega nýsköpun eða nýsköpun á sviði raunvísinda.

Góðan daginn Í starfi sem ég áður gengdi, kom upp mál þar sem erlent stórfyrirtæki og eigandi vörumerki þess sem unnið var með vildi fá mjög nákvæmar upplýsingar um það sem var að gerast hjá viðkomandi fyrirtæki. Fékk frábæra starfsmenn Nýsköpunarmiðstöðvar til að greina ákveðna hluti. Fyrir erlenda stórfyrirtækið virtist það skipta öllu máli að um opinbera stofnun væri að ræða sem annaðist greiningarnar, ekki einkafyrirtæki sem hugsanlega hefði verið hægt að greiða fyrir hagstæða niðurstöðu. Að hafa aðgang að þessari þjónustu frá opinberum aðila skipti í þessu tilfelli öllu máli við að afstýra frekari vandræðum

Svo virðist vera að upphaflega hafi staðið til hjá ráðuneytinu og ráðherra að loka Rannsóknastofu byggingariðnaðarins alveg og loka á rannsóknir í rakaskemmdum og myglu sem áttu að standa yfir til ársins 2022. Þess í stað átti að stofna samkeppnissjóð, þó að ráðherra sjálf hafi viðurkennt að samkeppnissjóðir henti ekki endilega fyrir byggingarannsóknir. Svo virðist eitthvað hafa verið dregið í land og nú á Rannsóknastofa að einhverju leyti að halda áfram undir formerkjum Nýsköpunargarða? Það er mjög erfitt að nálgast skýrar upplýsingar um málið. Til að mynda, þegar spurt var um þetta málefni á fundi með starfsfólki Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands, þá vísaði ráðherra á annan starfsmann, sá starfsmaður gat litlu svarað og bað viðkomandi að senda þeim fyrirspurn í tölvupósti. Þetta er ákveðið nú þegar rakaskemmdir og mygla eru vandamál í svo gott sem öllum skólum á landinu og í húsakosti víðar. Talið er að um 30-50% húsnæðis á Norðurlöndunum sé rakaskemmt og myglað og kemur í ljós að þetta er rótorsök margra þeirra sjúkdóma sem nútímanneskjan er að eiga við. Hér má lesa meira um þessi mál: Hugmyndir að betrumbótum í málefnum er varða rakaskemmdir og myglu á Íslandi. Tillögur sem miða að bættri heilsu, vellíðan og aukinni starfsgetu. Tillögur sem myndu væntanlega leiða til gríðarmikils sparnaðar fyrir samfélagið þegar upp væri staðið og hefðu mikið forvarnagildi þegar kæmi að langveikindum, sérstaklega fyrir börn sem eru viðkvæmari en fullorðin fyrir innanhússmengun. Þegar kemur að ríkisútgjöldum er ljóst að gríðarstórar fjárhæðir má spara með því að taka á málefnum rakaskemmda og myglu af festu: https://www.visir.is/g/20202018998d?fbclid=IwAR2MAGkOEhcnQo6WRK8EWVVhQAuWsfI_azhJUR2fTYimKaRSKwEL2d5zJt0 Hér er rannsóknum safnað saman sem varða hagræn áhrif rakaskemmda og myglu á samfélagið, kostnað af þessum völdum og áhrif á lýðheilsu: https://www.facebook.com/greta.o.oskarsdottir/posts/10157075996871548 Hér ber að líta skjal þar sem rannsóknum og vísindagögnum um slæm heilsufarsáhrif rakaskemmda og myglu í húsum er safnað saman: https://www.facebook.com/greta.o.oskarsdottir/posts/10157058005716548 Hér er tímaritsgreinum sem tengjast veikindum af völdum rakaskemmda og myglu safnað saman: https://www.facebook.com/greta.o.oskarsdottir/posts/10157075591061548 Þessu tengt. Hér má lesa hugleiðingar mínar um Lobbýisma og heilsu: https://www.facebook.com/greta.o.oskarsdottir/posts/10157066095011548 (Skjal unnið í samstarfi við áhugasöma aðila, til dæmis foreldra og kennara úr hinum ýmsu skólum á Íslandi, ásamt því að við tókum hugmyndir inn í skjalið útfrá ummælum af netinu). ▪️Halda úti öflugum rannsóknum á þessu sviði bæði byggingarannsókna og læknisfræðilegra rannsókna sem varða heilsufarsáhrif rakaskemmda og myglu. Einnig hvetja á einhvern hátt til slíkra rannsókna í kerfinu. ▪️Ekki loka Rannsóknastofu byggingariðnaðarins. ▪️Leyfa þeim rannsóknum sem Rannsóknastofa byggingariðnaðarins ætlaði að sinna 2018-2022 að klárast en ekki stöðva þær eins og Þórdís Kolbrún Ráðherra hefur lagt til. ▪️Gera kröfu um samræmda ástandsskoðun á húsnæði fyrir sölu. ▪️Byggja gjarnan úr steini, múr, gleri og málmi (en ekki nikkeli) og nota vikursteina í innveggi. ▪️Einangra hús að utan en ekki að innan. ▪️Hafa loftrými inni í veggjum svo bleyta geti þornað eða eitthvað kerfi sem sérfæðingar geta ráðlagt betur með, sem miðar að skaðaminnkun ef raki kemur upp inni í veggjum. ▪️Vara við notkun á gifsi í innveggjum, sérstaklega í innveggjum sem liggja að votrýmum. Svokölluð rakaþolin gifs virðast einmitt ekki vera rakaþolin svo þessi tillaga á við um allt gifsefni. ▪️Að Heilbrigðiseftirlitið rakamæli veggi, gólf og loft og leiti eftir rakaskemmdum og myglu þegar það fer í eftirlitsferðir í leikskóla og skóla. ▪️Krafa um að skólar á öllum skólastigum fari eftir tilmælum Umhverfisstofnunar frá árinu 2015 í bæklingnum: Inniloft, raki og mygla: Leiðbeiningar fyrir almenning. Þegar verið er að gera við byggingahluta sem sýktir eru af rakaskemmdm og myglu: https://www.ust.is/library/Skrar/utgefid-efni/Annad/Inniloft,%20raki%20og%20mygla_2015%20KH.pdf?fbclid=IwAR1HUmXx9QfU608H3uj6qunSNklNfEd3HeiCzRCj7ioiGBwYPQQkYgh_hC4 ▪️Sett verði á löggjöf sem banni það að hagsmunaaðilar, eigi sín eigin eftirlitsfyrirtæki og gerist þarmeð eigin eftirlitsaðilar. Að sjálfstæði eftirlits með rakaskemmdum og myglu verði tryggt, eða í það minnsta bætt. ▪️Varða við því að notast við rakaskemmdan og/eða myglaðan við eða krossvið til bygginga íbúðahúsnæðis, skóla, leikskóla, eða hverra þeirra bygginga á vegum ríkis, borgar eða sveitastjórna sem koma til með að hýsa fólk. ▪️Haldin verði námskeið fyrir lækna um veikindi af völdum rakaskemmda og myglu og þeir hljóti fræðslu um meðferðir við slíkum veikindum. Það væri ekki vitlaust að hafa sér kafla um hvernig veikindin lýsa sér hjá börnum og hvaða meðferðir sem henti þeim. ▪️Að kennsla í því hvernig veikindi af völdum rakaskemmda og myglu lýsa sér og kennsla í meðferðum, líka hvernig þessu sé háttað hjá börnum og hvaða meðferðir henti þeim, verði hluti af námsskrá í grunnnámi læknisfræði á Íslandi. Gott væri að taka fyrir nýjustu rannsóknir í genaheimilislækningum einnig inn í það mengi, þar sem þær skarast á við mygluveikindi, en ákveðin hópur er genatískt útsettur fyrir grafalvarlegum veikindum af völdum rakaskemmda og myglu í húsnæði. ▪️Að varað verði við því að byggja húsnæði á mýrum, við hliðina á vötnum eða hvar þar sem jarðvegur er gríðarlega rakur. ▪️Að krafa veriði gerð um drenun við grunna húsnæðis á vegum ríkis, borgar og bæjarstjórna á þeim stöðum þar sem engin drenun er til staðar. ▪️Að tekið sé tillit til spáa um hækkun sjávarmáls næstu áratugina þegar byggingaleyfi eru gefin út. ▪️Varað verði við lagningu korkflísa á gólf. ▪️Varað verði við því að hafa tréveggi í votrýmum og sérstaklega varað við því að leggja marmaraflísar (sem draga í sig vökva) á tréveggi í votrýmum. ▪️Gerð verði skýr krafa um það í lögum að rakaskemmdir eða myglaðir byggingarhlutar verði tafarlaust fjarlægðir ef fólk verður vart við slíkar skemmdir. Að rakaskemmdir og mygla verði teknar af sérfræðingum með aðferðum sem krossmenga ekki önnur rými og stofna ekki heilsu sérfræðinga né annara sem þurfa síðar að koma inn í viðgert rými í hættu. Þetta skuli eiga við í skólum, leikskólum og á spítulum og á læknastofum og heilsugæslum og einnig á prestssetrum. ▪️Komi upp rakaskemmdir eða mygla á prestssetri þar sem prestur og fjölskylda hans eða hennar hafa búsetu, sem tryggingar greiða ekki og sem ekki megi rekja til gáleysis núverandi íbúa, sé það gert skýrt í lögum að skýlaus skylda Kirkjunnar skuli vera að fjarlægja alla sýkta byggingahluta og gera húsnæðið heilbrigt eða rífa það niður sé það svo illa farið að ekki sé því viðbjargað. Kirkjan skuli útvega fjölskyldunni heilnæmt húsnæði á meðan ákveðið sé hvað gera skuli við prestssetrið og á meðan að á viðgerðum stendur. ▪️Komi upp rakaskemmdir eða mygla í félagslegri íbúð eða smáhýsi, sem tryggingar greiða ekki og sem ekki megi rekja til gáleysis núverandi íbúa, sé það gert skýrt í lögum að skýlaus skylda borgar eða bæjarfélags skuli vera að fjarlægja alla sýkta byggingahluta og gera húsnæðið heilbrigt eða rífa það niður sé það svo illa farið að ekki sé því viðbjargað. Bær eða sveitafélag skuli útvega fjölskyldunni heilnæmt húsnæði á meðan ákveðið sé hvað gera skuli við skemmda húsnæði og á meðan að á viðgerðum stendur. ▪️Komi upp rakaskemmdir eða mygla í leiguíbúð sem tryggingar greiða ekki og sem ekki megi rekja til gáleysis núverandi íbúa, sé það gert skýrt í lögum að skýlaus skylda eiganda skuli vera að fjarlægja alla sýkta byggingahluta og gera húsnæðið heilbrigt eða rífa það niður sé það svo illa farið að ekki sé því viðbjargað. Eigandi skuli útvega fjölskyldunni heilnæmt húsnæði á meðan ákveðið sé hvað gera skuli við skemmda húsnæði og á meðan að á viðgerðum stendur. Gott væri að hvetja eigendur húsnæðis sem leigja út til að eiga varasjóð eða að gera samning við tryggingafyrirtæki til að búa sig undir ef slíkar aðstæður kæmu upp. ▪️Sérstaklega verði gætt að því að skurðstofur séu ekki rakaskemmdar eða myglaðar. Verið er að opna inn á líkama fólks og það getur valdið miklum hörmungum í líkamskerfinu að verða fyrri slíkum óæskilegum umhverfisáhrifum beint inn í innra kerfi líkamans. Gerð verði krafa um árlega ástandsskoðun á hverjum þeim stað þar sem stórar skurðaðgerðir eru framkvæmdar, sér í lagi þær, þar sem kviðarhol er opnað og opnað er inn nauðsynlegustu líffæri eins og inn á hjarta, lungu og heila. ▪️Að umsjónarfólk fasteigna og öryggisfulltrúar í skólum, leikskólum, opinberum byggingum, spítölum og heilsugæslum fái grunnfræðslu í forvörnum gegn rakaskemmdum og myglu og ráðleggingar um umhirðu með tilliti til rakaskemmda og myglu. Þeim verði kennd góð og ýtarleg viðbrögð ef upp koma lekar eða rakaástand í húsnæði. ▪️Gerð verði krafa um aðgerðaráætlun og vinnuferla þegar upp koma rakaskemmdir og mygla eða kvartanir um rakaskemmdir og myglu í húsnæði hjá skólum, leikskólum, spítölum, heilsugæslustöðvum og opinberum byggingum. ▪️Að einhver lágmarkskrafa um að ákveðin þekking sé til staðar hjá aðilum og fyrirtækjum áður en þau geti kallað sig sérfræðinga í úttektum og viðgerðum er varða rakaskemmdir og myglu. Að þau verði að standast gæðavottun áður en þau taka til starfa á markaði sem sérfræðingar í rakaskemmdum og myglu í húsnæði. ▪️Að útbúið verði staðlað form yfir það hvað teljist viðunandi úttekt á húsnæði, þá ekki aðeins próteinpróf úr byggingavöruverslun eða loftgæðamælingar eða agnamælingar í lofti, sem enn sem komið er, skila ekki heildstæðri mynd af ástandi húsnæðis. Leggja beri áherslu á rakamælingar og sjónskoðun fagfólks, í sumum tilvikum opnun inn a veggi eða sýnistökur úr byggingarefni. ▪️Að nemendur á öllum skólastigum hafi tækifæri til útiveru á skólatíma, utan frímínútna, til náms, heilsubótar og hvíldar. Aðstæður utandyra taki tillit til íslensks veðurfars. ▪️Skólar gætu komið upp gróðurhúsum eða annars konar snjallri hönnun, helst úr efnum sem mygla ekki auðveldlega og innihalda ekki skaðleg efni, til að skapa skemmtilegar útiaðstæður fyrir kennslu handa börnum. ▪️Gott væri ef góð innivist í leikskólum, grunnskólum, framhaldsskólum, Háskólum, Spítulum, læknastofum og skurðstofum, elliheimilum, heilsustofnunum og heilsuhótelum yrði sett í forgang. Forvarnargildið þegar kemur að heilsufari er ótvírætt og umfangsmikið. ▪️Að ekki megi víkja nemendum úr skóla vegna veikinda sem rekja má til myglu- og rakaskemmda né heldur segja upp starfsfólki sem kennir sér meins heldur verði ráðist á vandann sjálfann eftir tilskyldum ferlum. ▪️Sé borg eða sveitafélagi ekki unnt að útvega barni skólavist þar sem barnið þolir við í rýminu vegna rakaskemmda og myglu þá beri að finna lausn í virku samstarfi við foreldra og börn. Til dæmis með nýlegri viðbyggingu eða með því að koma barninu með forgangi í skóla þar sem foreldri telur líklegra að barnið þoli við. Það er þekkt að 25% mannkyns þolir rakaskemmdir og myglu mun verr en aðrir og þau sem hafa veikts illa þola alls ekki við þar sem rakaskemmdir og mygla eru til staðar. Þetta er ákveðin fötlun hjá þessum einstaklingum sem borg og sveitafélög verða að taka tillit til svo þeim sé ekki mismunað vegna sinnar fötlunar. ▪️Að stofnunum og fyrirtækjum sé gert kleift að fara strax með mál í ferli komi upp grunur um raka- eða myglu, þ.m.t. að tryggingafélög, ríki og/eða sveitarfélög komi strax að málum, svo að stofnun eða fyrirtæki hunsi ekki eða breiði yfir mögulegar skemmdir af ótta við kostnaðarútgjöld eða annað sem kann að reynast þeim baggi rekstrar- og þjónustulega. ▪️Að það komi til sekta og/eða lokunar húsnæðis ef sinnu- og aðgerðarleysi í viðhaldi eða viðbrögðum við raka- og mygluskemmdum stofnunar (líkt og gert er ef misbrestur er á greiðslu opinbrerra gjalda) enda beri að setja heilsu nemenda/sjúklinga í forgang. ▪️Að lög um fjöleignahús verði endurskoðuð með hliðsjón af hættulegum og skaðlegum áhrifum sem rakaskemmdir og mygla í einni íbúð getur haft á íbúa í sameign og sameignina sjálfa. ▪️Að eigendur í fjölbýli geti ekki sett sig upp á móti viðgerðum á sameign sé staðfest að um leka/raka/myglu sé að ræða í sameigninni. ▪️Reglugerð heilbrigðiseftirlitsins um hollustuhætti má gjarnan uppfæra, þar er sérkafli um skóla og ekki minnst einu orði á myglu eða skilyrði því tengdu: https://www.reglugerd.is/reglugerdir/eftir-raduneytum/umhverfis--og-audlindaraduneyti/nr/4555?fbclid=IwAR3A3CZcT2GLM72cghEa3_xt6LqIPxHJ7hcSPoeO7J12lg7y6X3K-7xus4w ▪️Það þarf að auka heimildir til eftirlits með ástandi íbúðarhúsnæðis, hið minnsta þegar það er verið að leigja það út. ▪️Að fulltrúi frá Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins, fulltrúi frá einhverjum af reyndustu úttektaraðilunum á landinu, fulltrúi frá einhverjum af reyndustu viðgerðaraðilunum landinu í viðgerðum á rakaskemmdum og myglu gefi álit sitt til borgar eða sveitastjórnar þegar upp kemur ástand rakaskemmda og myglu í skólum á landinu og úttekt hefur farið fram. Að þau gefi álit sitt á því hvað best sé að gera svo að fjármunum sé ekki sólundað í viðgerðir sem gætu verið ólíklegar til að duga. Að þessir aðilar gefi einnig álit á því hvaða byggingarefni og byggingaraðferðir verði stuðst við ef ákveðið yrði að byggja nýtt skólahúsnæði. Sama vinnulag mætti taka upp hjá heilbrigðisstofnunum og spítulum. ▪️Að sérfræðingar frá Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins, reyndustu úttektaraðilar á landinu og reyndustu viðgerðaraðilar á landinu komi saman og gefi út tilmæli varðandi forvarnir þegar kemur að því að byggja heilnæm hús og gefi út ráðleggingar í forvörnum gegn rakaskemmdum og myglu. Það væri síðan hægt að hafa hliðsjón af þessum tilmælum og breytingar á byggingareglugerð skoðaðar. Einnig mætti skoða hvernig eftirlit ætti að vera með því að farið yrði eftir byggingareglugerðum. ▪️Að fólk sé hvatt til þess að halda viðhaldsbók fyrir íbúðina eða húsið sitt. Sem hægt sé að afhenda með eigninni við sölu. Setja inn einhvers konar hvata fyrir það. Eftirlit með því hvort farið sé almennilega eftir reglugerðum og teikningum. ruv.is/frett/2020/08/27/vita-minnst-um-mesta-kostnadinn?fbclid=IwAR2r9e6RuOQAldvXDWO4P0QU1LLIuwaPBPkiiWb8H9_Hb1i3HxqsC1_wTTc ▪️Aukið eftirlit með byggingum, aðgengilegri upplýsingar og ítarlegar ástandsskoðanir sem fylgi með sölu fasteigna. ruv.is/frett/2020/08/27/vita-minnst-um-mesta-kostnadinn?fbclid=IwAR2r9e6RuOQAldvXDWO4P0QU1LLIuwaPBPkiiWb8H9_Hb1i3HxqsC1_wTTc ▪️Rafrænn gagnagrunnur, sem eigendur gætu fyllt út í, þarna væru fyrir og eftir myndir, kvittanir frá iðnaðarmönnum, skýrslur frá tryggingafélögum í vatnstjónum, og þetta yrði bara allt aðgengilegt þegar þú kaupir fasteignina og þú bara tekur við bunkanum, þá væri þetta þægilegra og þetta er ekkert flókið. ruv.is/frett/2020/08/27/vita-minnst-um-mesta-kostnadinn?fbclid=IwAR2r9e6RuOQAldvXDWO4P0QU1LLIuwaPBPkiiWb8H9_Hb1i3HxqsC1_wTTc ▪️„Hús leka, allar fasteignir leka, allar fasteignir þarfnast viðhalds.” Því sé sjálfsagt, þegar nýir eigendur taki við húsi, að þau fái yfirsýn yfir viðhald fortíðar, nútíðar og framtíðar. Hann segir frá því að hann hafi einu sinni komið til eldri manns í húsi sem hann hafði sjálfur hannað og byggt. Sá var að fara selja. „Ég spurði hann út í hvenær þakið var endurnýjað og þá náði hann bara í bók sem hann hafði fyllt út í samviskusamlega frá því að hann byggði húsið, hann sinnti öllu viðhaldi og hann gat flett upp öllum dagsetningum, hvaða efni voru notuð og í þessu voru kvittanir. Bara eins og smurbók á bíl,” segir Simmi. „Fólk er að láta ástandsskoða bíla sem kosta nokkrar miljónir en þegar það kaupir fasteign fyrir tugi miljóna spáir það ekki í þessu,” bendir Simmi á. Fólk eigi rétt á að vita hvað það er að kaupa í þessu sem öðru. „Þetta er hitamál fyrir mér og ég tek þetta í alvörunni inn á mig, ég starfa sem lögreglumaður í hlutatarfi og ég tek þá vinnu ekki með mér heim, heldur þetta.” ruv.is/frett/2020/08/27/vita-minnst-um-mesta-kostnadinn?fbclid=IwAR2r9e6RuOQAldvXDWO4P0QU1LLIuwaPBPkiiWb8H9_Hb1i3HxqsC1_wTTc ▪️Hafa það skýrt að setja þurfi í lög eða reglugerðir „opinbera samþykkta verkferla” sem fara þurfi eftir þegar skoðun og endurbætur eiga sér stað á húsnæði. Orðið „fagaðili” er teygjanlegt hugtak og oft mismunandi nálganir og þekking í gangi hjá fagaðilum sem koma að ástandsskoðun og endurbótum í dag, til að sönn fagmennska sé tryggð. Ef opinberir verkferlar eru til staðar, er auðveldara fyrir íbúa/starfsfólk/nemendur að búa yfir vissu, gera kröfur og veita aðhald. Það myndi líka gagnast vel í fasteignaviðskiptum. ▪️Þegar byggingafulltrúi yfirfer teikningar sé sérstaklega farið yfir hönnun á vatnslögnum af sérfræðingi og beðið verði um úrbætur áður en teikningin er samþykkt, ef viðkomandi telur þær ekki nægilega vel teiknaðar til að koma í veg fyrir leka og sull inni í veggjum. ▪️ Að ekki megi líða meira en tvö ár milli þess sem að loftræstikerfi séu yfirfarin og hreinsuð í skólum á öllum skólastigum, stúdentagörðum, spítulum, heilbrigðisstofnunum og elliheimilum. ▪️„Mistök við hönnun eða framkvæmd Höfundur telur vandamálið vera pólítískt frekar en tæknilegt. Talið er ljóst að hægt er að byggja hús sem að halda vatni, en það virðist vera að mistakast í miklum mæli. Mistökin eiga sér annað hvort stað við hönnun eða framkvæmd, eða bæði. Hvati hönnuða og byggingaverktaka er auðvitað að byggja hagkvæmt og hratt, þess vegna þarf inngrip hins opinbera til að tryggja nægjanleg gæði og sjá til þess að fjármunum sé varið til rannsókna. Talið er að með því að taka meira tillit til byggingareðlisfræðilegra þátta við hönnun bygginga felist mikill sparnaður yfir líftíma byggingarinnar í formi betri endingu bygginga og minna viðhalds. Samkvæmt Kjartani Guðmundssyni, lektor hjá KTH, þá er raki helsta ástæða þess að hús eyðileggist. Eftirbátar nágrannaþjóða okkar Við erum eftirbátar nágrannaþjóða okkar þegar kemur að þessum málum. Norðmenn eru framarlega en þar er t.d. krafa um óháða rýni með tilliti til byggingaeðlisfræði á ákveðnum tegundum bygginga, auk þess er einn hönnuður gerður ábyrgur fyrir hönnun með tilliti til rakabúskaps og á byggingatíma er sérstakur eftirlitsmaður sem fylgist með því að hönnun með tilliti til rakabúskaps sé uppfyllt, sérstaklega varðandi loftþéttleika byggingahluta. Svíar eru hins vegar framarlega varðandi öryggi með tilliti til raka í votrýmum. Þar þurfa þeir iðnaðarmenn sem að vinna í votrýmum að hafa ákveðnar vottanir. Ef að frágangur er ekki í samræmi við staðlaðar reglur þá fást vatnstjón í votrýminu ekki tryggð. Reglunar má sjá á www.sakervatten.se. Á Íslandi er lagaramminn skýr hvað varðar hönnun með tilliti til rakabúskapar. Í byggingareglugerð er fjallað ítarlega um kröfur sem eru gerðar til bygginga til þess að standast rakaálag. Kafli 10.5 í byggingareglugerð fjallar eingöngu um raka og þar kemur t.d. eftirfarandi fram: Mannvirki skulu þannig hönnuð og byggð að vatn eða raki geti ekki valdið skaða á mannvirki í heild eða einstökum hlutum þess eða skapað aðstæður sem valdið geta óþægindum, slysum eða verið hættulegar heilsu manna, s.s. vegna myndunar myglu eða varasamra örvera. í 4.5.3.gr í byggingareglugerð kemur að hönnuðir eiga að skila inn greinagerð um einangrun, þ.m.t. útreikningur á heildarleiðnitapi, sbr. 13.2.3. gr., og eftir atvikum rakaþéttingu Hvar liggur ábyrgðin Það er ekki talið að vandamálið snúi að lagalegum ramma hvað varðar húsbyggingar heldur frekar að eftirliti og ábyrgð. Einnig gæti vandamál á hönnunarstigi tengst venjum, en það er t.d. orðin vani að brunahönnuðir komi að hönnun bygginga og einnig er það orðið algengt að sérfræðingar í hljóðvist komi snemma að teikniborðinu. Þá væri ráð að sérfræðingar á sviði byggingareðlisfræði komi að hönnun snemma í ferlinu. Líklega er skortur á þekkingu hönnuða á byggingareðlisfræði einnig vandamál. Því er velt upp hvar verk- og tæknifræðinemar standa til samanburðar við nema í nágrannalöndunum þegar kemur að byggingareðlisfræði. Fáir verk- og tæknifræðingar virðast sérhæfa sig í byggingareðlisfræði enda fá störf í boði. Hér gæti FSR og sveitarfélög orðið leiðandi á byggingamarkaði. Á framkvæmdartíma þarf að huga betur að því að koma í veg fyrir byggingaraka, það er raki sem efni þurfa að þorna út til þess að ná jafnvægi við umhverfi sitt. Það eru dæmi þess að rakavandamál séu umfangsmikil í húsnæði áður en flutt er inn. Byggingaraki getur t.d. orsakast af því að að byggingarefni eru blaut þegar þau eru sett upp, hvort sem þau koma blaut frá söluaðila eða blotna á verkstað, rignt getur í opna byggingarhluta og rakastig getur verið hátt innandyra vegna útþornunar steypu og múrs. Núna þegar dómsmál verða fleiri vegna ágreinings vegna rakavandamála þá þurfa verktakar að geta sýnt fram á að byggingarefni voru þurr við framkvæmd. Góður frágangur rakavarnarlags er lykilatriði heilbrigðra bygginga, en hægt er að kanna frágang rakavarnarlags á auðveldan og ódýran hátt á byggingatíma með loftþéttleikamælingum. Þúsundir bygginga EFLA hefur skoðað yfir þúsund byggingar þar sem talið var að rakavandamál væru til staðar. Reynsla og þekking á orsökum rakavandamál er þess vegna orðin mikill innan fyrirtækisins. Nú stefnir EFLA að því með markvissari hætti að nýta reynslu sína og þekkingu í forvarnarskyni og bjóða í auknum mæli upp á þjónustu við hönnun með tilliti til rakabúskaps bygginga og byggingarhluta. EFLA hefur unnið með forritið WUFI til þess að herma (e. simulate) raka- og varmaflæði í byggingarhlutum. Hermanirnar byggja á veðurfarsgögnum, klukkustundagildi, fyrir Veðurstofu Íslands. Niðurstöður segja til um hvort að uppsöfnun raka eigi sér stað í byggingarhlutum og hægt er að meta hvort að áhætta á örveruvexti skapist. Forritið er það fullkomnasta af sinni gerð. EFLA veitir einnig ráðgjöf við efnisval, en miklu máli skiptir að velja efni sem að gefa ekki frá sér lífræn rokgjörn efni (e. VOC) sem að draga úr gæðum innilofts. Þetta skiptir miklu máli núna þar sem að mikið af nýjum efnum eru í boði í dag og gæði þeirra eru misjöfn. Lærum af reynslunni Nú spyr ég hvort að ekki þurfi að fara að taka fastar í taumanna í stærsta iðnaði á Íslandi, byggingaiðnaðnum: Af hverju er engum fjármunum varið til rannsókna á sviði byggingareðlisfræði? Er áhætta við fjárfestingar á fasteignum stórlega vanmetin? Er samfélagslegur kostnaður vegna rakavandamála ekki alltof hár? Við þurfum að sjá til þess að reynsla og þekking sé nýtt til að koma í veg fyrir að sömu mistökin séu endurtekin. Eiríkur Ástvald Magnússon. Höfundur er MSc Byggingaverkfræðingur hjá EFLU verkfræðistofu https://www.visir.is/g/2017171009849/geta-ny-hus-stadid-uti-?fbclid=IwAR1of3slQ4ax-kl-RNmv6hsIJjdj-rf7GDfE3HQof06ru7rkLdErMPtY78E Megi sem allra flestar af þessum hugmyndum verða að veruleika og megi okkur öllum líða sem best í okkar nærumhverfi og vonandi náum við að læra nógu mikið til að bæta umhverfisástandið í stóra samhenginu sem og því smáa. Til mikils er að vinna. Hagræn áhrif rakaskemmda og myglu á samfélagið, kostnaður af þessum völdum og áhrif á lýðheilsu. ▪️2007. Public Health and Economic Impact of Dampness and Mold. D. Mudarri og W.J. Fisk. Unnið fyrir Lawrence Berkeley National Laboratory, Indoor Environment Department LBNL stundum kölluð Berkeley Lab. LBNL er Bandarísk ríkisrannsóknastofa sem gerir rannsóknir fyrir deild Orkumála þar í landi. (e. Department of Energy). Rannsóknastofnunin er staðsett rétt fyrir ofan Kaliforníuháskóla. https://onlinelibrary.wiley.com/…/…/j.1600-0668.2007.00474.x Æ sterkari tengsl eru að greinast milli rakaskemmda og myglu og slæmra heilsufarsáhrifa (2007) sérstaklega öndunarfæraörðugleika en fólk finnur einnig fyrir ýmsum öðrum slæmum heilsufarseinkennum þegar rakaskemmdir og mygla eru til staðar í byggingum. Það þykir hafið yfir allan vafa að slík tengsl séu til staðar (2007). Tryggingafélög hafa mörg tekið út klausur um bætur vegna rakaskemmda og myglu í húsnæði því mikil aukning hafði verið af slíkum málum í Bandaríkjunum árið 2007 þar sem gera þurfti við húsnæði og oft enduðu mál í lögsóknum til að ákvarða hver ætti að greiða fyrir viðgerðirnar. Þessi grein var rituð fyrir löggjafarvaldið til upplýsinga og til stuðnings þegar löggjafarvald fer yfir stöðu mála og leggur til aðgerðir sem miðast að því að bregðast við og koma í veg fyrir rakaskemmdir og myglu í byggingum. Til þess að gera sér í hugarlund umfang þess skaða sem þetta vandamál gæti verið að valda heilsu fólks í landinu lögðu höfundar mat á það hversu mörg tilfelli af astma væru talin tengjast beint rakaskemmdum og myglu á heimilum. Höfundar mátu 30-50% meiri líkur á astma og öndunarörðugleikum ef rakaskemmdir eða mygla voru til staðar á heimili viðkomandi sjúklings. Bestu gögn sem til voru árið 2007 gáfu til kynna að um 50% heimila í Bandaríkjunum væru rakaskemmd eða mygluð. Það væri því um helmingur fólks í landinu sem 30-50% meiri áhætta væri á að þróuðu með sér astma eða öndunarörðugleika. Með sínum útreikningum mátu höfundar að umþaðbil 21% astmatilfella mætti rekja til rakaskemmda og myglu á heimilum. Því meta þeir sem svo að af 21.8 milljón tilfellum af astma í Bandaríkjunum (2007) megi rekja 4.6 milljón astmatilfelli beint til rakaskemmda og myglu á heimili viðkomandi. Þeir túlka það svo að lýðheilsuáhrifin séu talsverð og mögulega væri hægt að koma í veg fyrir þessi áhrif með réttri lagasetningu og átaki í að koma í veg fyrir rakaskemmdir og myglu á heimilum. Kostnaðinn af astmatilfellum barna og fullorðinna almennt mátu höfundar umþaðbil 17 milljarða dollara (e. 17 billion dollars) á ári ef miðað var við tölulegar forsendur sem til staðar voru fyrir árið 2004. Því mætti reikna út að kostnaður af astmatilfellum sem mætti rekja beint til rakaskemmda og myglu á heimili væru 3,5 milljarðar dollara (e. 3.5 billion dollars) árlega. Sá kostnaður einn bara af astmanu einu sem þessar skemmdir á húsum valda, ættu að réttlæta sterk viðbrögð frá samfélaginu. Miklar líkur séu á öðrum heilsufarsvandamálum sem ekki var búið að mæla (ritað 2007) sem ætti enn fremur að hvetja fólk til aðgerða. Í þessari grein var aðeins litið til rakaskemmda og mygla á heimilum fólks. En höfundar telja mikla ástæðu til að skoða skólabyggingar, skrifstofubyggingar og húsnæði opinberra stofnanna, enda benti margt til þess að aðstæður þar væru síst betri en á heimilum landsmanna. Niðurstöður voru þær að það sé til mikils að vinna að koma í veg fyrir rakaskemmdir og myglu i byggingum, efnahagslega og fyrir lýðheilsu íbúa landsins. ▪️2020. Hazardous air pollutant exposure as a contributing factor to COVID-19 mortality in the United States Michael Petroni, Dustin Hill, Lylla Younes, Liesl Barkman, Sarah Howard, Brielle Howell, Jaime Mirowsky og Mary B Collins. Ný rannsókn sýnir aukna dánatíðni af Covid 19 á svæðum þar sem mengun er meiri. Rakaskemmdir og mygla eru ein tegund af umhverfismengun, því má leiða líkur að því að fólk sem útsett hefur verið fyrir rakaskemmdum og myglu á heimili eða vinnustað, sé líklegt til að vera útsettara fyrir verri afleiðingum af Covid 19 sýkingu. https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/abaf86 Veikindi sem vísindamenn tengja við rakaskemmdir og myglu GRETA ÓSK ÓSKARSDÓTTIR·FÖSTUDAGUR, 26. JÚNÍ 2020· Vísindamenn hafa tengt eftirfarandi við dvöl og veru í rýmum sem eru rakaskemmd og/eða mygluð: Astma 2017. Severe Sequelae to Mold-Related Illness as Demonstrated in Two Finnish Cohorts. Tamara Tuuminen og Kyösti Sakari Rinne. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5377931/?fbclid=IwAR0dv8s8fG1ozTePYuhajqcI487ALP2aPK1tuTZGQ9Z6uHubPvCcy-9Z7AQ 2018. Indoor mould exposure, asthma and rhinitis: findings from systematic reviews and recent longitudinal studies. Denis Caillaud, Benedicte Leynaert, Marion Keirsbulck og Rachel Nadif fyrir hönd mygluvinnuhóp ANSES: French Agency for Food, Environmental and Occupational Health & Safety https://err.ersjournals.com/content/27/148/170137 2013. A Review of the Mechanism of Injury and Treatment Approaches for Illness Resulting from Exposure to Water-Damaged Buildings, Mold, and Mycotoxins. Janette Hope, sérfræðilæknir í umhverfislæknisfræði. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3654247/ Bólgur 2013. A Review of the Mechanism of Injury and Treatment Approaches for Illness Resulting from Exposure to Water-Damaged Buildings, Mold, and Mycotoxins. Janette Hope, sérfræðilæknir í umhverfislæknisfræði. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3654247/ Dauði fólks, barna og gæludýra 2017. Severe Sequelae to Mold-Related Illness as Demonstrated in Two Finnish Cohorts. Tamara Tuuminen og Kyösti Sakari Rinne. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5377931/?fbclid=IwAR0dv8s8fG1ozTePYuhajqcI487ALP2aPK1tuTZGQ9Z6uHubPvCcy-9Z7AQ Einkenni frá miðtaugakerfi 2020. High prevalence of neurological sequelae and multiple chemical sensitivity among occupants of a Finnish police station damaged by dampness microbiota. Saija Hyvönen, Tuija Poussa, Jouni Lohi og Tamara Tuminen. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32544007/ 2020. Moist and Mold Exposure is Associated With High Prevalence of Neurological Symptoms and MCS in a Finnish Hospital Workers Cohort. Saija Hyvönen, Jouni Lohi og Tamara Tuuminen. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2093791119306419?fbclid=IwAR3UI86ipI9AdJIjfeedy82dEOjp74WxHcE1mlGsHYOVmZmt_BiQb7yi00I Einkenni frá öndunarfærum, einkenni lík kvefi eða ofnæmi í nefi, nefrennsli 2020. High prevalence of neurological sequelae and multiple chemical sensitivity among occupants of a Finnish police station damaged by dampness microbiota. Saija Hyvönen, Tuija Poussa, Jouni Lohi og Tamara Tuminen. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32544007/ 2018. Indoor mould exposure, asthma and rhinitis: findings from systematic reviews and recent longitudinal studies. Denis Caillaud, Benedicte Leynaert, Marion Keirsbulck og Rachel Nadif fyrir hönd mygluvinnuhóp ANSES: French Agency for Food, Environmental and Occupational Health & Safety https://err.ersjournals.com/content/27/148/170137 2013. A Review of the Mechanism of Injury and Treatment Approaches for Illness Resulting from Exposure to Water-Damaged Buildings, Mold, and Mycotoxins. Janette Hope, sérfræðilæknir í umhverfislæknisfræði. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3654247/ Fjölefnaóþol 2017. Severe Sequelae to Mold-Related Illness as Demonstrated in Two Finnish Cohorts. Tamara Tuuminen og Kyösti Sakari Rinne. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5377931/?fbclid=IwAR0dv8s8fG1ozTePYuhajqcI487ALP2aPK1tuTZGQ9Z6uHubPvCcy-9Z7AQ 2020. High prevalence of neurological sequelae and multiple chemical sensitivity among occupants of a Finnish police station damaged by dampness microbiota. Saija Hyvönen, Tuija Poussa, Jouni Lohi og Tamara Tuminen. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32544007/ 2020. Moist and Mold Exposure is Associated With High Prevalence of Neurological Symptoms and MCS in a Finnish Hospital Workers Cohort. Saija Hyvönen, Jouni Lohi og Tamara Tuuminen. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2093791119306419?fbclid=IwAR3UI86ipI9AdJIjfeedy82dEOjp74WxHcE1mlGsHYOVmZmt_BiQb7yi00I Glutahione skortur. (Mikill glutathione skortur veldur frumu- og vefjaskaða. Mjög lágt glutathione magn hefur mælst hjá fólki með Parkinsons, Alzheimers og hjá einhverfum einstaklingum. Í einni rannsókn mældist glutathione skortur hjá fólki með geðklofa.) 2013. A Review of the Mechanism of Injury and Treatment Approaches for Illness Resulting from Exposure to Water-Damaged Buildings, Mold, and Mycotoxins. Janette Hope, sérfræðilæknir í umhverfislæknisfræði. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3654247/ Heilaþoka 2020. Moist and Mold Exposure is Associated With High Prevalence of Neurological Symptoms and MCS in a Finnish Hospital Workers Cohort. Saija Hyvönen, Jouni Lohi og Tamara Tuuminen. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2093791119306419?fbclid=IwAR3UI86ipI9AdJIjfeedy82dEOjp74WxHcE1mlGsHYOVmZmt_BiQb7yi00I Hrotur 2020. Dampness and mold at home and at work and onset of insomnia symptoms, snoring and excessive daytime sleepiness. Juan Wang, Christer Janson, Eva Lindberg, Mathias Holm, Thorarinn Gislason, Bryndís Benediktsdóttir, Ane Johannessen, Vivi Schlünssen, Rain Jogi, Karl A. Franklin og Dan Norbäck. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32272294/ Hægur skjaldkirtill 2017. Severe Sequelae to Mold-Related Illness as Demonstrated in Two Finnish Cohorts. Tamara Tuuminen og Kyösti Sakari Rinne. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5377931/?fbclid=IwAR0dv8s8fG1ozTePYuhajqcI487ALP2aPK1tuTZGQ9Z6uHubPvCcy-9Z7AQ Lægri greindarvísitala hjá sex ára börnum 2011. Cognitive function of 6-year old children exposed to mold-contaminated homes in early postnatal period. Prospective birth cohort study in Poland. Wieslaw Jedrychowski, Umberto Maugeri, Frederica Perera, Laura Stigter, Jeffrey Jankowski, Maria Butscher, Elzbieta Mroz, Elzbieta Flak, Anita Skarupa og Agata Sowa. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0031938411003453?via%3Dihub Sársauki í vöðva- og beinakerfi 2020. Moist and Mold Exposure is Associated With High Prevalence of Neurological Symptoms and MCS in a Finnish Hospital Workers Cohort. Saija Hyvönen, Jouni Lohi og Tamara Tuuminen. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2093791119306419?fbclid=IwAR3UI86ipI9AdJIjfeedy82dEOjp74WxHcE1mlGsHYOVmZmt_BiQb7yi00I Slímhúðarvandamál 2017. Severe Sequelae to Mold-Related Illness as Demonstrated in Two Finnish Cohorts. Tamara Tuuminen og Kyösti Sakari Rinne. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5377931/?fbclid=IwAR0dv8s8fG1ozTePYuhajqcI487ALP2aPK1tuTZGQ9Z6uHubPvCcy-9Z7AQ Svefnleysi 2017. Severe Sequelae to Mold-Related Illness as Demonstrated in Two Finnish Cohorts. Tamara Tuuminen og Kyösti Sakari Rinne. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5377931/?fbclid=IwAR0dv8s8fG1ozTePYuhajqcI487ALP2aPK1tuTZGQ9Z6uHubPvCcy-9Z7AQ 2020. Dampness and mold at home and at work and onset of insomnia symptoms, snoring and excessive daytime sleepiness. Juan Wang, Christer Janson, Eva Lindberg, Mathias Holm, Thorarinn Gislason, Bryndís Benediktsdóttir, Ane Johannessen, Vivi Schlünssen, Rain Jogi, Karl A. Franklin og Dan Norbäck. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32272294/ Sveppasýkingar 2013. A Review of the Mechanism of Injury and Treatment Approaches for Illness Resulting from Exposure to Water-Damaged Buildings, Mold, and Mycotoxins. Janette Hope, sérfræðilæknir í umhverfislæknisfræði. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3654247/ Mígreni 2017. Severe Sequelae to Mold-Related Illness as Demonstrated in Two Finnish Cohorts. Tamara Tuuminen og Kyösti Sakari Rinne. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5377931/?fbclid=IwAR0dv8s8fG1ozTePYuhajqcI487ALP2aPK1tuTZGQ9Z6uHubPvCcy-9Z7AQ Taugaskemmdir 2017. Severe Sequelae to Mold-Related Illness as Demonstrated in Two Finnish Cohorts. Tamara Tuuminen og Kyösti Sakari Rinne. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5377931/?fbclid=IwAR0dv8s8fG1ozTePYuhajqcI487ALP2aPK1tuTZGQ9Z6uHubPvCcy-9Z7AQ Nýfædd börn sem ná illa að þrífast 2017. Severe Sequelae to Mold-Related Illness as Demonstrated in Two Finnish Cohorts. Tamara Tuuminen og Kyösti Sakari Rinne. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5377931/?fbclid=IwAR0dv8s8fG1ozTePYuhajqcI487ALP2aPK1tuTZGQ9Z6uHubPvCcy-9Z7AQ Sjálfsofnæmissjúkdómar 2017. Severe Sequelae to Mold-Related Illness as Demonstrated in Two Finnish Cohorts. Tamara Tuuminen og Kyösti Sakari Rinne. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5377931/?fbclid=IwAR0dv8s8fG1ozTePYuhajqcI487ALP2aPK1tuTZGQ9Z6uHubPvCcy-9Z7AQ Skaði á gerlaflóru í meltingarvegi 2013. A Review of the Mechanism of Injury and Treatment Approaches for Illness Resulting from Exposure to Water-Damaged Buildings, Mold, and Mycotoxins. Janette Hope, sérfræðilæknir í umhverfislæknisfræði. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3654247/ Takttruflun á hjartslætti 2020. High prevalence of neurological sequelae and multiple chemical sensitivity among occupants of a Finnish police station damaged by dampness microbiota. Saija Hyvönen, Tuija Poussa, Jouni Lohi og Tamara Tuminen. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32544007/ 2020. Moist and Mold Exposure is Associated With High Prevalence of Neurological Symptoms and MCS in a Finnish Hospital Workers Cohort. Saija Hyvönen, Jouni Lohi og Tamara Tuuminen. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2093791119306419?fbclid=IwAR3UI86ipI9AdJIjfeedy82dEOjp74WxHcE1mlGsHYOVmZmt_BiQb7yi00I Krabbamein 2017. Severe Sequelae to Mold-Related Illness as Demonstrated in Two Finnish Cohorts. Tamara Tuuminen og Kyösti Sakari Rinne. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5377931/?fbclid=IwAR0dv8s8fG1ozTePYuhajqcI487ALP2aPK1tuTZGQ9Z6uHubPvCcy-9Z7AQ 2020. Mycotoxin exposure and human cancer risk: A systematic review of epidemiological studies. Liesel Claeys, Chiara Romano, Karl De Ruyck, Hayley Wilson, Beatrice Fervers, Michael Kornejak, Jiri Zavadil, Marc J. Gunter, Sarah De Saeger, Marthe De Boevre og Inge Huybrechts.https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/1541-4337.12567 (2009. Molds and mycotoxins in indoor environments--a survey in water-damaged buildings. Erica Bloom, Eva Nyman, Aime Must, Christina Pherson og Lennart Larsson. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19757292/) Ofvirkt ónæmiskerfi 2017. Severe Sequelae to Mold-Related Illness as Demonstrated in Two Finnish Cohorts. Tamara Tuuminen og Kyösti Sakari Rinne. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5377931/?fbclid=IwAR0dv8s8fG1ozTePYuhajqcI487ALP2aPK1tuTZGQ9Z6uHubPvCcy-9Z7AQ Þreyta og síþreyta 2020. High prevalence of neurological sequelae and multiple chemical sensitivity among occupants of a Finnish police station damaged by dampness microbiota. Saija Hyvönen, Tuija Poussa, Jouni Lohi og Tamara Tuminen. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32544007/ 2020. Dampness and mold at home and at work and onset of insomnia symptoms, snoring and excessive daytime sleepiness. Juan Wang, Christer Janson, Eva Lindberg, Mathias Holm, Thorarinn Gislason, Bryndís Benediktsdóttir, Ane Johannessen, Vivi Schlünssen, Rain Jogi, Karl A. Franklin og Dan Norbäck. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32272294/ 2020. Moist and Mold Exposure is Associated With High Prevalence of Neurological Symptoms and MCS in a Finnish Hospital Workers Cohort. Saija Hyvönen, Jouni Lohi og Tamara Tuuminen. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2093791119306419?fbclid=IwAR3UI86ipI9AdJIjfeedy82dEOjp74WxHcE1mlGsHYOVmZmt_BiQb7yi00I Öndunarfæraörðugleikar 2020. Moist and Mold Exposure is Associated With High Prevalence of Neurological Symptoms and MCS in a Finnish Hospital Workers Cohort. Saija Hyvönen, Jouni Lohi og Tamara Tuuminen. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2093791119306419?fbclid=IwAR3UI86ipI9AdJIjfeedy82dEOjp74WxHcE1mlGsHYOVmZmt_BiQb7yi00I Vanvirkt ónæmiskerfi 2017. Severe Sequelae to Mold-Related Illness as Demonstrated in Two Finnish Cohorts. Tamara Tuuminen og Kyösti Sakari Rinne. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5377931/?fbclid=IwAR0dv8s8fG1ozTePYuhajqcI487ALP2aPK1tuTZGQ9Z6uHubPvCcy-9Z7AQ Rannsóknirnar og fræðilegu greinarnar 2020. High prevalence of neurological sequelae and multiple chemical sensitivity among occupants of a Finnish police station damaged by dampness microbiota. Saija Hyvönen, Tuija Poussa, Jouni Lohi og Tamara Tuminen. Finnsk rannsókn. Í þessari rannsókn mæla vísindamenn auknar líkur á einkennum frá miðtaugakerfi, þreytu, fjölefnaóþoli, takttruflun á hjartslætti og einkennum frá öndunarfærum eftir viðveru í rakaskemmdu húsnæði. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32544007/ 2020. Dampness and mold at home and at work and onset of insomnia symptoms, snoring and excessive daytime sleepiness. Juan Wang, Christer Janson, Eva Lindberg, Mathias Holm, Thorarinn Gislason, Bryndís Benediktsdóttir, Ane Johannessen, Vivi Schlünssen, Rain Jogi, Karl A. Franklin og Dan Norbäck. Ísland, Noregur, Svíþjóð, Danmörk og Eistland. Raki og mygla á heimili og á vinnustað getur aukið líkur á því að fólk þrói með sér svefnleysi, hrotur og eða upplifi sig mikið syfjað yfir daginn. (Fullorðnir einstaklingar). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32272294/ 2020. Moist and Mold Exposure is Associated With High Prevalence of Neurological Symptoms and MCS in a Finnish Hospital Workers Cohort Saija Hyvönen, Jouni Lohi og Tamara Tuuminen. Rannsókn á hjúkrunarfræðingum og ljósmæðrum sem höfðu unnið í rakaskemmdu umhverfi á spítala í Helsinki. Vísindamenn mældu auknar líkur á öndunarfæraörðugleikum, einkennum frá miðtaugakerfi, þreytu, fjölefnaóþoli, heilaþoku, takttruflun á hjartslætti og sársauka í vöðva- og beinakerfi. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2093791119306419?fbclid=IwAR3UI86ipI9AdJIjfeedy82dEOjp74WxHcE1mlGsHYOVmZmt_BiQb7yi00I 2020. Mycotoxin exposure and human cancer risk: A systematic review of epidemiological studies Liesel Claeys, Chiara Romano, Karl De Ruyck, Hayley Wilson, Beatrice Fervers, Michael Kornejak, Jiri Zavadil, Marc J. Gunter, Sarah De Saeger, Marthe De Boevre og Inge Huybrechts. Mycotoxin eða sveppaeitur er tengt lifrarkrabbameini og jafnvel fleiri tegundum af krabbameini. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/1541-4337.12567 2009. Molds and mycotoxins in indoor environments--a survey in water-damaged buildings Erica Bloom, Eva Nyman, Aime Must, Christina Pherson og Lennart Larsson. Mycotoxin eða sveppaeitur fyrirfinnst í rakaskemmdum og myglu í byggingum. Mycotoxin eða sveppaeitur eru eitruð efni sem myndast gjarnan í innanhússlofti útfrá rakaskemmdu og/eða mygluðu húsnæði. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19757292/ 2018. Indoor mould exposure, asthma and rhinitis: findings from systematic reviews and recent longitudinal studies. Denis Caillaud, Benedicte Leynaert, Marion Keirsbulck og Rachel Nadif fyrir hönd mygluvinnuhóp ANSES: French Agency for Food, Environmental and Occupational Health & Safety Samantekt á birtum vísindalegum gögnum frá árunum 2006-2017. Vísindamenn greina auknar líkur á astma og bólgum í nefi og nefrennsli líku kvefi eða ofnæmiseinkennum í nefi og nefgöngum ef um myglu í húsnæði er að ræða. Athyglisvert er að sveppagrú utandyra hafa ekki sömu áhrif, væri áhugavert að skoða útfrá hugmyndum um verndarmátt og mótvægi góðgerlaflóru sem fyrirfinnst í lífkerfinu utandyra. https://err.ersjournals.com/content/27/148/170137 2017. Severe Sequelae to Mold-Related Illness as Demonstrated in Two Finnish Cohorts. Tamara Tuuminen og Kyösti Sakari Rinne. Finnsk rannsókn. Vísindamenn rannsökuðu fjölskyldu sem varð mygluveik og fólk á vinnustað sem varð mygluveikt. Vísindamenn mældu ekki aðeins auknar líkur á astma og slímhúðarvandamálum, eins og áður voru þekkt, heldur einnig auknar líkur á taugatruflunum á borð við svefnleysi, mígreni og taugaskemmdum. Auknar líkur mældust á því að nýfædd börn næðu ekki að þrífast. Allir þáttakendur í fyrri hópi rannsóknarinnar sem höfðu lent í rakaskemmdum og myglu þjáðust af fjölefnaóþoli MCS. Rannsakendur telja myglu í umhverfi geta valdið alvarlegum veikindum jafnvel dauða fullorðinna, barna og gæludýra. Rannsakendur telja myglu í umhverfi auka líkur á sjálfsofnæmissjúkdómum og krabbameini. Að dvelja um hríð í umhverfi sem er rakaskemmd og myglað getur valdið því að ónæmiskerfi verði ofvirkt eða vanvirkt. Stór hluti þáttakenda mældist með hægan skjaldkirtil. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5377931/?fbclid=IwAR0dv8s8fG1ozTePYuhajqcI487ALP2aPK1tuTZGQ9Z6uHubPvCcy-9Z7AQ 2013. A Review of the Mechanism of Injury and Treatment Approaches for Illness Resulting from Exposure to Water-Damaged Buildings, Mold, and Mycotoxins. Janette Hope, sérfræðilæknir í umhverfislæknisfræði. Sérfræðilæknar mæla gjarnan glutathione skort hjá einstaklingum sem hafa orðið veik vegna rakaskemmda og myglu í húsnæði. (Mikill glutathione skortur veldur frumu- og vefjaskaða. Mjög lágt glutathione magn hefur mælst hjá fólki með Parkinsons, Alzheimers og hjá einhverfum einstaklingum. Í einni rannsókn mældist glutathione skortur hjá fólki með geðklofa.) Ýmsar meðferðaraðferðir eru notaðar til að hjálpa umhverfisveikum sjúklingum, meðal annars glutathione gjafir og aðrar afeitrunaraðferðir, góðgerlagjafir, bindiefni, bætiefni, sveppadrepandi lyf eru tekin inn. Langmikilvægast fyrir þessa sjúklinga er að húsnæðið sé lagað. Árið 1989 áleit deild almenningsheilsu í Massachusetts að upp að 50% allra veikinda væru af völdum mengunar innandyra. Má leiða líkur að því að rakaskemmdir og mygla séu tengd stórum hluta af þeirri prósentu. Því miður er lítið um uppfræðslu til læknanema í þessum efnum (árið 2013), hvorki fræðsla um hvernig þetta virkar eða hvaða meðferðum megi beita til lækninga. Væri það mikið framfaraskref og til úrbóta að hefja slíka kennslu. Höfundur tengir einnig dvöl í rakaskemmdum og myglu við sveppasýkingar, skaða á gerlaflóru í meltingarvegi og bólgur í líkamanum. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3654247/ 2011. Cognitive function of 6-year old children exposed to mold-contaminated homes in early postnatal period. Prospective birth cohort study in Poland. Wieslaw Jedrychowski, Umberto Maugeri, Frederica Perera, Laura Stigter, Jeffrey Jankowski, Maria Butscher, Elzbieta Mroz, Elzbieta Flak, Anita Skarupa og Agata Sowa. Pólsk rannsókn. Vísindamenn mældu lægri greindarvísitölu hjá sex ára börnum sem höfðu dvalið í rakaskemmdum og myglu. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0031938411003453?via%3Dihub Tímaritsgreinar sem tengjast veikindum af völdum rakaskemmda og myglu ▪️Líklegt er að krabbamein og geðklofi séu tengd ónæmiskerfinu: https://www.nytimes.com/…/schizophrenia-psychiatric-disorde… ▪️Líklegt að ofnæmi séu tilkomin vegna skaða á kerfinu. Af hverju fáum við ofnæmi eftir dvöl í myglu eða rakaskemmdum? Ónæmissérfæðingurinn Ruslan Medzhitov telur það stafa af viðbrögðum líkamans við skaða á kerfinu. Líkt og þegar innbrotsþjófur brýtur rúðu á heimili sem setur viðvörunarkerfið í gang, þá fer ónæmiskerfið að flagga óvini þegar eitraðar sameindir herja á líkamann. Líkaminn fer að leita upp óvininn og setja rautt flagg á þá sem eru grunsamlegir. Dvöl í myglu og rakaskemmdum veldur oft "leaky gut" þar sem varnir þarmanna bresta og óæskilegar fæðueindir komast í blóðrásina, líkaminn fer að flagga mjólk, glúten, fisk, og fleiri ofnæmisvalda sem eiga ekki heima í blóðinu. Nikkel, myglutegundir og fleira. Mikill stormur byrjar að myndast í kerfinu. Ónæmiskerfið verður ofvirkt eða vanvirkt eða hvort tveggja og óþol og ofnæmi stóraukast. Ruslan M. Medzhitov is a professor of immunobiology at Yale School of Medicine, a member of Yale Cancer Center, and a Howard Hughes Medical Institute investigator. https://www.independent.co.uk/…/ruslan-medzhitov-interview-… Þessi listi mun vaxa og verður uppfærður. Lobbýismi og heilsa Lobbýismi. Hagsmunagæsla: https://www.visindavefur.is/svar.php?id=15658 Þegar kemur að heilsu þá er það ekki endilega alltaf svo að stjórnvöld velji strax heilsusamlegustu leiðina að hlutunum. Þar koma stundum inn hagsmunöfl sem þrýsta á stjórnmálafólk og stundum hafa hagsmunaöflin hjálpað til við að koma stjórnmálafólki til valda. Ýmsir aðilar á markaði hafa ekki endilega beinan hag af því að almenningur sé hraustur. Þetta á til dæmis við um: ☑️Stóra fasteignaeigendur sem hafa ekki endilega hag af ítarlegum myglurannsóknum. ☑️ Lyfjafyrirtæki sem hafa ekki endilega hag af því að fólk búi í heilnæmu húsnæði og hafi heilnæma staði til að sækja vinnu og skóla í heilnæmum rýmum, rækti líkama sinn, taki inn heilnæm vítamín og bætiefni og borði heilnæma fæðu. ☑️ Einkarekin skurðlækningafyrirtæki sem hafa ekki endilega hag af því að fólk búi í heilnæmu húsnæði og hafi heilnæma staði til að sækja vinnu og skóla í heilnæmum rýmum, rækti líkama sinn, taki inn heilnæm vítamín og bætiefni og borði heilnæma fæðu. ☑️ Mjólkurvörufyrirtæki sem væru tengd ofangreindum aðilum gætu bætt óhóflega miklu af sykri, aspartami og asesúlfam K í vörur sínar þar sem það gæfi þeim gott bragð en hefði jafnframt slæm áhrif á heilsu viðkomandi, ef viðkomandi ættu vini í "heilsubransanum" (sér í lagi skurð- og lyflækningabransanum) þá væri þetta gagnlegt kerfi fyrir þessa hagsmunaaðila. Í það minnsta væri ekki mikill hvati til að huga að því að varan væri heilsusamleg þegar kæmi að viðbættum efnum. Svo ef viðkomandi væru líka tengd aðilum sem selja aspartam og sykur á landinu, þá eykst hagkvæmnin enn meira fyrir viðkomandi og einkavinina en með möguleika á kostnaði fyrir lýðheilsu. Alþjóðaheilbrigðisstofnunin hefur af þessu miklar áhyggjur og telur það áhyggjuefni að hagsmunaöfl séu að trufla hreinar og beinar leiðir að lýðheilsu, vegna afskipta í þessum efnum. Þetta er áberandi í Bandaríkjunum og meiraðsegja hefur Trump ráðist beint að Alþjóðaheilbrigðisstofnuninni. Það krabbamein sem kerfin okkar eru að eiga við núna eru spillingaröflin. Þau eru að stækka og gildna á kostnað alls annars í kerfunum. Krabbameinið stækkar (hagsmuanöflin og einkavinirnir verða æ ríkari) en almenningur og allir aðrir eru þess í stað ekki að fá næga næringu og eru að veiklast. Ef við leyfum þeim að vaða uppi án afláts, þá mun heildarkerfið að lokum deyja. Það fer að nálgast hættuástand í þessum efnum í Bandaríkjunum. Hvernig ætlum við að hafa þetta á Íslandi? Við verðum sjálf að gerast lobbýistar fyrir okkar heilsu og ekki síst heilsu barna okkar. Ef Þórdísi Kolbrúnu er virkilega umhugað um lýðheilsu hér á landi og heilsu þeirra barna sem hér sækja skóla, er ég viss um að hún hugsar þetta betur og að hún skoði betri lausnir.

[Einnig sent á pdf-formi í samráðsgátt] Efni: Umsókn um drög að frumvarpi til laga um opinberan stuðning við nýsköpun Í fyrirliggjandi lagafrumvarpi og greinargerð með því er á mörgum stöðum lögð mikil áhersla á eflingu nýsköpunarstarfs á landsbyggðinni. Þetta kemur meðal annars fram í markmiðsgreininni sjálfri. Á undanförnum árum hefur berlega komið í ljós að bráðvantað hefur aðstöðu fyrir frumkvöðla í byggðum landsins utan höfuðborgarsvæðisins og stærstu þéttbýlissvæðanna. Þ.e. afdrep og hvetjandi starfsumhverfi/-aðstöðu fyrir frumkvöðlana, hvort sem um er að ræða fyrirtæki eða einstaklinga. Nýsköpunarmiðstöð Íslands fór af stað með göfug markmið af þessu tagi fyrir um áratug síðan samhliða opnun mannaðra starfsstöðva og þátttöku í stofnun Fab-lab smiðja á nokkrum stöðum í byggðum landsins. Á Húsavík var ásamt fleiri stöðum þannig opnuð tveggja manna starfsstöð á þessum tíma, sem m.a. var ætlað að stíga inn í þjónustu við frumkvöðla á fyrstu stigum. Þessi starfsemi var skorin niður smám saman á flestum stöðum á landinu, þ.á.m. Húsavík og hefur engin stafsemi eða þjónusta komið í staðinn. Ennfremur minnkaði aðkoma að þeim Fab-lab smiðjum sem þó hafði verið komið á fót og aðrir aðilar komu inn í rekstur og utanumhald þeirra. Þekkingarsamfélagið á Húsavík hefur síðastliðið ár unnið að því að efla með afgerandi hætti innviði í nýsköpun og frumkvöðlastarfi. Leiða saman atvinnulíf og frumkvöðla við rannsóknir og menntaþjónustu undir einu þaki („FRYSTIHÚSIГ) og mynda nýja öfluga miðstöð nýsköpunar og frumkvöðlastarfs („HRAÐIÐ-nýsköpunarmiðstöð). Þekkingarnet Þingeyinga leiðir þessi verkefni og vinnur að þeim í samráði við SSNE (Samtök sveitarfélaga á norðurlandi eystra), Norðurþing og klasa samstarfsstofnana á svæðinu. Við útfærslu fyrrgreindrar miðstöðvar er unnið út frá því að opinberir aðilar fjármagni grunnrekstrinum, þ.e. húsnæði og lágmarksumsjón, en öll uppbygging og verkefni innan einingar verði fjármögnuð úr öðrum áttum, m.a. úr einkageiranum frá fyrirtækjum. Viðræður standa yfir við fyrirtæki á einkamarkaði í þessu tiltekna verkefni, þ.m.t. sterk nýsköpunar- og tæknifyrirtæki sem lýst hafa áhuga á aðkomu Með vísan til framangreindra aðstæðna er bent á mikilvægi þess að það lagafrumvarp sem hér um ræðir nái yfir aðkomu að fjármögnun innviðaverkefna nýsköpunar á landsbyggðinni. Þannig tryggi frumvarpið markmiðin um eflingu innviða nýsköpunarstarfs í byggðum landsins með afgerandi hætti og tilgreindar verði leiðir til að ná þessum markmiðum fyrir byggðir landsins. Þá þarf að setja niður lagaákvæði sem gera það ófrávíkjanlega skyldu að efla innviði fyrir nýsköpunar- og frumkvöðlastarf dreifðari byggða. Grundvallaratriði er að skilja ekki við lagatexta með þeim hætti að eingöngu höfuðborgarsvæðið og stærstu þéttbýlissvæði landsins njóti fjármögnunar innviða heldur verði tryggt að lögin leggi skyldur á herðar ríkisvaldsins að mynda jarðveg fyrir nýsköpunarstarf í öllum byggðum landsins, með því umfangi sem við á hverju sinni. Samhliða þessu þurfa að vera skýrar og afgerandi heimildir til ráðherra til samninga við svæðisbundnar stofnanir um fjármögnun og rekstur innviða í nýsköpunarstarfi í byggðum landsins.