Frumvarp til laga um heiðarlega starfshætti í vísindum

Eftirfarandi umsögn í fimm liðum er sendi inn fh Vísindasiðanefndar: 1. Í fyrirliggjandi frumvarpi er gert ráð fyrir því að stofnanir og háskólar, svo og einkaaðilar sem það kjósa, geti skotið málum til nefndar skv 5. gr. frumvarpsins. Mörg tilvik óheilinda og óreiðu í rannsóknum uppgötvast hins vegar fyrir tilstilli uppljóstrara (e. whistleblowers). Hvergi er vikið að því með hvaða hætti stjórnendur stofnana eða fyrirtækja fá upplýsingar um óheilindi eða óreiðu í rannsóknum á þeirra vegum. Þrátt fyrir 7. gr., lið 3 a er almennt ekki gert ráð fyrir því að nefnd skv. 5. gr. berist upplýsingar beint frá uppjóstrurum sem vilja eða verða að njóta algers trúnaðar. Uppljóstrarar eru oftar en ekki nánir samstarfsmenn þeirra sem grunaðir eru um óheilindi og eru oft í óheppilegri valdaaðstöðu gagnvart þeim sem grunsemdirnar beinast gegn. Þar getur t.d. verið um að ræða samstarfsmann sem á starf undir þeim sem liggur undir grun eða nemanda í rannsóknarnámi sem verður var óreiðu eða óheilinda í verkum samstarfsmanna. Heimild nefndarinnar til þess að geta ákveðið að trúnaður skuli gilda í tilteknum málum, sem gert er ráð fyrir í 9. gr. frumvarpsins dugir ekki til þess að veita uppljóstrurum nægilega vernd. 2. Dæmi eru um að siðanefndir í heilbrigðisrannsóknum verði varar við þætti í rannsóknarverkefnum sem heppilegt væri að vísa til nefndar um heilindi í rannsóknum. Því er lagt til að meðal þeirra leiða sem erindi geta borist til nefndar skv. 5. grein frumvarpsins verði sá möguleiki að lögbundnar siðanefndir skv. lögum nr. 44/2024 geti vísað þangað erindum til umfjöllunar. 3. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir 10-15 millj kr framlagi til rekstrarins. Það er einsýnt að vinnan við skilgreiningu viðmiða með tíðum fundum nefndarinnar verður þyngsti þáttur starfsins í upphafi ásamt kynningarstarfsemi hjá háskólum, stofnunum og fyrirtækjum, auk annarra verkefna sem upp eru talin í 6. gr. Nefndin þarf starfskrafta og aðstöðu til starfseminnar. Upphafsframlagið til nefndarinnar er of naumt til þess að hægt verði að fylgja eftir áformum löggjafans með frumvarpinu. Fram komin hugmynd um sambýli við Vísindasiðanefnd er góðra gjalda verð en ekki verður unnt að samnýta starfslið nema að mjög takmörkuðu leyti. 4. Í nefndinni sem skipa á er gert ráð fyrir að fimm einstaklingar eigi sæti. Gerðar eru miklar kröfur til þeirra sem skipaðir verða í nefndina og ljóst má vera að færni sem gerð er krafa um er hvorki almenn né útbreidd. Til þess að nefndin ráði við hlutverk sitt eru tvær leiðir: Annars vegar að fjölga nefndarmönnum til þess að breikka reynsluheim og færni þeirra sem þangað veljast eða að halda fjöldanum óbreyttum en gera þess í stað ráð fyrir því að nefndin geti í ríkari mæli sótt sér sérfræðilega aðstoð innanlands sem utan. 5. Í greinargerð með frumvarpinu er gert ráð fyrir frumkvæði menntamálaráðherra um skipan nefndarinnar. Vert er að vekja athygli á því að vísindarannsóknir á heilbrigðissviði heyra undir valdsvið heilbrigðisráðherra skv. forsetaúrskurði. Heilbrigðisrannsóknir eru einn umfangsmesti flokkur rannsókna hér á landi og því væri rétt að heilbrigðisráðherra skipaði amk einn í nefndina eða að skilgreint væri að sérþekking á sviði heilbrigðisrannsókna sé nauðsynleg hjá amk einum nefndarmanna.